Duurzaam betekent letterlijk lang durend of geschikt om lang te duren. Een huis van steen is duurzaam omdat het in principe lang zal blijven staan en volgende generaties er ook in kunnen wonen. Tegenwoordig spreken we vaak over duurzame landbouw, duurzame visserij of duurzaam ondernemen. Daar bedoelen we hetzelfde mee: vormen van landbouw, visserij en ondernemen die ook in de toekomst nog bestaan en die de aarde niet uitputten. Wereldwijd wordt er aandacht besteed aan duurzaamheid.

Duurzame ontwikkelingsdoelstellingen

Zo heeft de Verenigde Naties (VN) in 2015 17 Duurzame ontwikkelingsdoelstellingen opgesteld. In datzelfde jaar was er de Klimaattop in Parijs. Deze Klimaattop werd georganiseerd door de VN. Daar is een klimaatakkoord ondertekend door 195 landen. Doel van dit akkoord is om in 2030 de uitstoot van broeikasgassen met 40% verminderd te hebben in vergelijking met 1990. Het uiteindelijke doel is om de klimaatverandering van de aarde tegen te gaan. Dit akkoord is ook door de 28 EU-landen is ondertekend.

Duurzaamheid vanuit de visserij

Veel vissers willen graag dat hun kinderen en kleinkinderen later ook nog kunnen vissen. Duurzame visserij betekent dat vissers van nu daar rekening mee houden. Vissers kunnen door hun manier van vissen vandaag de dag voor de zee en hun eigen bedrijf zorgen. Dat kunnen ze op zo’n manier doen dat hun kinderen en kleinkinderen in de toekomst ook nog van de zee kunnen genieten. En dat ook zij in de visserij kunnen werken en er een boterham in kunnen verdienen.

1.1 Een evenwicht van mens, planeet en winst

Als je jouw bedrijf op een goede manier wilt leiden. En als je dat bedrijf dan op een goede manier wilt achterlaten voor bijvoorbeeld je kinderen. Dan is het belangrijk om goed na te denken over wat dat in de praktijk betekent. Wat moet je doen? Dat is lastig, want er bestaat geen standaard gebruiksaanwijzing voor elk type bedrijf voor duurzaamheid. Als je duurzaam wilt werken, houd je rekening met wat er in de wereld om je heen gebeurt. De wereld en de maatschappij veranderen steeds, dus duurzaamheid heeft geen duidelijk eindpunt. Duurzaam werken is een manier van ondernemen, je continu aanpassen en inspelen op veranderingen. Het is onderdeel van het nadenken over je bedrijf.

Duurzaamheid betekent niet voor iedereen hetzelfde

Veel mensen praten er over, maar vaak bedoelen ze net iets anders. Shell bedoelt bijvoorbeeld met duurzame energie het zo zuinig mogelijk gebruiken van de olievoorraden in de wereld. Energiebedrijf Eneco vindt olie misschien helemaal niet duurzaam, maar wil graag andere vormen van energie gaan gebruiken, zoals windenergie, zonne-energie en biobrandstoffen. Misschien hebben ze allebei wel gelijk, het is maar net van welke kant je het bekijkt.

Definitie van duurzaamheid

Er zijn meerdere definities voor duurzaamheid. De meest gebruikte definitie luidt:

In het Brundtland-rapport ‘Our common future’ wordt een verbinding gelegd tussen economische groei, milieuvraagstukken en armoede- en ontwikkelingsproblematiek. Bron: ProSea met Canva

Balans tussen People, Planet & Profit

Belangrijk bij duurzame visserij zijn de woorden ‘verantwoord’ en ‘zorg’. Duurzaam vissen is verantwoord ondernemen, met zorg voor je bedrijf, zorg voor de aarde en de zee, zorg voor de vissers zelf en zorg voor de mensen waarmee we samenleven. Vaak hebben we het dan over aandacht voor de drie P’s – People, Planet en Profit (Mens, Planeet en Winst).

People

De People P staat voor mensen. Het gaat over goede werkomstandigheden, een veilige werkomgeving en goede arbeidsvoorwaarden voor de ondernemers en werknemers in de sector. Daarnaast gaat het ook over de visserijcultuur en traditie. De P van People staat ook voor mensen buiten de sector, voor de samenleving of maatschappij die de vis koopt en eet.

Zorg voor People betekent daarom veilig werken en netjes omgaan met je collega’s. Maar daarbij ook zorgen voor voldoende draagvlak voor de visserij onder de samenleving. Op de Noordzee wordt er streng gecontroleerd op het hebben van de juiste papieren aan boord en het in acht nemen van rusttijden vanuit veiligheid voor vissers en hun omgeving. In veel andere delen van de wereld blijkt dat dit nog lang niet altijd het geval is. In landen als Thailand en Korea is er regelmatig sprake van slavernij in de visserij. Zie ook de documentaire Ghost Fleet die begin 2020 door NPO werd uitgezonden: https://www.2doc.nl/nieuws/artikelen/artikelen/2020/slaafvrije-vis.html

Planet

De Planet P staat voor natuur en milieu. Het gaat over het behoud van de natuur, over planten, vissen en andere dieren in zee. Verder gaat het ook over de kwaliteit van het milieu en over het verminderen van milieuproblemen. Vaak wordt gesproken over ‘biodiversiteit’. Biodiversiteit kun je vertalen als het aantal soorten dieren en planten in een bepaald gebied. Al die soorten staan met elkaar in verbinding en zijn met elkaar in een soort evenwicht.

Biodiversiteit wordt vaak gebruikt als graadmeter voor kwaliteit van het milieu. Zo wordt het gebruikt in de nieuwe EU-biodiversiteitsstrategie (‘de natuur terug in ons leven brengen’). Deze nieuwe Green Deal is begin 2020 door de Europese Commissie gelanceerd. Meer informatie vind je hier: https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/european-green-deal/actions-being-taken-eu/eu-biodiversity-strategy-2030_nl

Green Deal

In de Green Deal wordt gesproken dat 30% van de zee (Europese wateren) gesloten wordt om de natuur te herstellen. Dit betekent voor de visserij dat er naast Natura-2000 dus nog meer gebieden aangewezen zullen worden waar niet of slechts beperkt gevist mag worden. Volgens de beleidsmakers achter dit Green Deal plan, moeten op land en zee juist die plekken beschermd worden waar veel verschillende kwetsbare dier- en plantensoorten leven.

Rekening houden met de natuur

Zorg voor Planet betekent rekening houden met de gevolgen van jouw activiteiten voor de natuur, het gezond houden van de zee en visbestanden, het niet onnodig gebruiken van grondstoffen en het voorkomen van milieuproblemen. Denk bijvoorbeeld aan verstandig beheer van visbestanden en het verminderen van afval in zee.

Voor dit laatste heeft de visserij het initiatief ‘Fishing for litter‘ gestart. Hierbij helpen aangesloten kotters om opgevist afval uit zee aan land te brengen. Vaak kan afval weer hergebruikt worden voor nieuwe producten. Zo kunnen oude visnetten verwerkt worden tot bijvoorbeeld sokken of tot een fietsbrug, zoals deze in Wageningen. Meer informatie over Fishing for Litter vind je hier: http://www.kimonederlandbelgie.org/visserij-voor-een-schone-zee-2/.

Profit

De Profit P staat voor geld. Een gezond bedrijf heeft een goede balans tussen kosten (uitgaven) en inkomsten (verdiende geld). Zorg voor Profit betekent het maken van voldoende winst om het voortbestaan van je bedrijf te kunnen garanderen.

Voldoende winst helpt ook om te kunnen investeren in het bedrijf. Bijvoorbeeld wanneer er iets stuk is, of de scheepsmotor of het casco onderhoud nodig heeft. Maar ook bijvoorbeeld om te moderniseren voor de toekomst. En niet onbelangrijk om alle rekeningen te kunnen betalen naast de rente en aflossing van de lening bij de bank.

Samenvattend 3P’s

Duurzaamheid betekent zorgvuldig vissen en rekening houden met de drie P’s: People, Planet en Profit. In een duurzaam bedrijf zijn de drie P’s met elkaar in balans. Aan elke P wordt aandacht besteed en elke P scoort in ieder geval een voldoende.

Wat kun je er als visser mee?

De vraag is dan: “Hoe hou je in jouw bedrijf rekening met zowel de visser, de maatschappij, de natuur, als economische aspecten?”. Dat is niet altijd makkelijk. Soms lijkt duurzaamheid namelijk gewoon geld of tijd te kosten, bijvoorbeeld als je gaat investeren in een keurmerk, meedoet met een project om zwerfvuil te verminderen of extra aandacht besteed aan veiligheid aan boord. Dan lijkt het of de P’s niet met elkaar in balans zijn.

Toch kunnen de P’s voor het voortbestaan van jouw bedrijf van groot belang zijn en het je later wel winst opleveren. Je komt bijvoorbeeld positief in het nieuws, of je kunt beter samenwerken met anderen die hetzelfde willen doen. Daarmee is het dan toch belangrijk om te doen. Niet omdat het nu direct geld oplevert, maar omdat het zorgt voor succes in de toekomst.

License to produce

Ook de maatschappelijke verantwoording en het imago van een voedsel producerende sector (zoals de visserij en landbouw) worden steeds belangrijker voor de kopers van je product en de uiteindelijke consument die jouw vis thuis of buitenshuis eet. Door de vele informatie via keurmerken, de media en NGO’s (o.a. natuurorganisaties) worden supermarkten en consumenten steeds kritischer over wat ze wel en niet verantwoorde voedselproducten vinden om te kopen. Daarmee worden specifieke duurzaamheidseisen (bijvoorbeeld met het MSC- of ASC-label) eerder de standaard dan de uitzondering om aan grote supermarkten of multinationals te mogen leveren.

De invloed van de maatschappij

Met een Engelse kreet wordt dit ook wel de ‘License to Produce‘ genoemd. De maatschappij geeft jou de licentie om producten te produceren (vis te vangen) en dat vervolgens te verkopen. Maar als de maatschappij het niet eens is met de manier waarop je dat doet, kunnen ze die licentie intrekken. Bijvoorbeeld door je product niet te (ver)kopen of alleen te (ver)kopen als je aan hun eisen voldoet.
Als visser heb je er dan ook belang bij om na te denken over wat de maatschappij wilt.

Voorbeeld

Er zijn ook voorbeelden waarbij alle drie de P’s direct voordeel hebben. Een voorbeeld uit de kottervisserij is bijvoorbeeld het vissen met een minder zwaar tuig. Hierdoor bespaar je brandstofkosten (Profit), heb je een mooier product dat beter verkoop,  wordt het werken met het tuig minder zwaar voor de bemanning (People) en ontzie je de natuur meer (Planet). Zie hieronder voor een illustratie.

Het ontstaan van het begrip duurzaamheid

Het begrip duurzaamheid bestaat nog niet zo lang. Het is in 1987 bedacht door de Verenigde Naties. Daarvoor hadden we het vooral over natuur, milieu en milieuproblemen, zoals zure regen en het sterven van planten, dieren en mensen door het gebruik van chemische stoffen. Voor 1987 waren People en Profit nog niet in beeld.

Milieuproblemen ontstaan vaak ‘per ongeluk’

Milieuproblemen ontstaan meestal niet expres. Niemand rijdt auto om zure regen te maken en mensen laten geen afval achter opdat dieren het opeten en daaraan sterven. We krijgen milieuproblemen zoals zure regen er gratis bij als we in onze auto rijden. Soms weten we niet eens welke gevolgen onze acties hebben. Het achterlaten van afval op straat of in zee heeft vaak grotere gevolgen dan we denken.

Slachtoffer betaalt

Belangrijk is dat de kosten voor de gevolgen van de milieuproblemen meestal niet worden betaald door diegene die het probleem veroorzaakt. Een bedrijf dat chemische stoffen in de sloot laat lopen kan hierdoor gezondheidsproblemen bij mensen rondom de fabriek veroorzaken. De kosten voor het ziekenhuisbezoek van deze mensen worden echter betaald door de mensen zelf en niet door die fabriek. Als de overheid strengere regels maakt, is dat gunstig voor die mensen. Maar voor bedrijven kunnen extra milieuregels extra kosten betekenen. Het gevolg kan zijn dat een bedrijf minder geld verdient.

Milieu en economie

Milieu en economie leken vóór het bestaan van het begrip duurzaamheid volgens de 3 P’s tegengesteld. Maar in de 3P-benadering is het de uitdaging om te zoeken naar activiteiten die zowel voor het milieu, als de winst, als de mens voordelig zijn. Duurzaamheid sluit daarom goed aan bij het beleid van bedrijven. Omdat geld verdienen en economie onderdeel zijn van duurzaamheid, gaat duurzaamheid niet alleen maar over het behoud van de natuur en het milieu, maar ook over de toekomst van bedrijven.

Duurzaamheid betekent ook het benutten van kansen, of veranderen wanneer de tijd rijp is. Als er bijvoorbeeld vraag ontstaat naar duurzame visproducten bij consumenten en supermarkten, biedt dat kansen voor innovaties in de visserij. Als je als visserijbedrijf goed inspeelt op deze behoefte (bijvoorbeeld door duurzame schepen en diervriendelijke verwerking) kan dat onderscheidend vermogen geven. Hierdoor zal een visverwerker en supermarkt juist jouw vis willen kopen doordat het verhaal klopt met wat zij willen uitstralen naar hun klanten.

Duurzaamheid en rentmeesterschap

In de Nederlandse christelijke traditie sluit duurzaamheid aan bij het principe van het rentmeesterschap. Met het begrip rentmeester wordt de verhouding tussen mens, natuur en God weergegeven. Binnen deze beschouwing is de mens door God tot heer en meester over de schepping gesteld. Maar omdat God de eigenaar is van alles op aarde, heeft de mens dit als rentmeester in bruikleen. Deze rentmeester heeft macht, hij heeft als taak de oogst binnen te halen, maar het land en de zee goed te beheren.

Verantwoordelijk nemen

De mens moet uiteindelijk verantwoordelijkheid en rekenschap afleggen aan God over het gebruik van hetgeen God de mens heeft toevertrouwd. Gods betrokkenheid met deze aarde kan niet anders dan ons aanzetten tot respect voor Gods scheppingswerk. Het vraagt van ons dat we oprecht nadenken over onze omgang met de natuur. De verantwoordelijkheid van de rentmeester vraagt een goede doordenking van individuele keuzes, met als uitgangspunt het behoud van de schepping.

Duurzame visserij heeft toekomst

Duurzaamheid staat sterk in de belangstelling. Veel Nederlanders, maar liefst 90% van de volwassenen bevolking, zeggen duurzame ontwikkeling en het milieu belangrijk te vinden. Dit blijkt uit een onderzoek uit 2017 van het CBS (Centraal Bureau voor Statistiek). Download hier de gehele pdf.

Mensen vinden het steeds belangrijker dat ons eten op een verantwoorde manier wordt geproduceerd. Ondernemen kan niet alleen maar gericht zijn op het maken van winst. Je moet ook rekening houden met mens en milieu. En dat heeft gevolgen voor alle sectoren die levensmiddelen produceren, dus ook voor de visserij.

Vis verantwoord

De sector is sinds het begin van deze eeuw bezig met het bedenken van oplossingen om meer verantwoorde vis en visproducten te produceren. De sector weet dat een duurzame werkwijze en het duurzame beheer van visbestanden de enige manier is om ook in de toekomst voldoende vis te kunnen vangen. Al in het jaar 2007 verscheen het eerste Meerjarenplan Verantwoorde Vis en kreeg verantwoord ondernemen en duurzaam produceren een belangrijke plaats in het beleid.

De afspraken van Vis Verantwoord

In het meerjarenplan staan negen afspraken die de sector heeft gemaakt. We:

1. streven naar een economisch gezonde sector als basis voor de toekomst.
2. houden ons aan wetten en regels.
3. werken aan helderheid en samenwerking in de keten.
4. helpen de natuurlijke hulpbronnen en het ecosysteem in stand te houden en zien het belang in van biodiversiteit.
5. blijven de technieken van visserij, kweek, verwerking en distributie verbeteren.
6. gaan verantwoord om met werknemers en andere belanghebbenden.
7. gaan actief om met de belangen van de samenleving en zoeken waar mogelijk samenwerking met maatschappelijke partijen om te komen tot verduurzaming.
8. stellen voedselveiligheid centraal in de keten en garanderen de consument een goede kwaliteit vis.
9. werken gezamenlijk mee aan passende oplossingen voor overbevissing, ongewenste bijvangsten en een optimaal beheer van het water.

De weg naar duurzaamheid

De visserij heeft de weg naar duurzaamheid ingeslagen. Het barst inmiddels van initiatieven om deze mooie woorden te vertalen naar echte acties. Er wordt gewerkt aan gedragscodes, keurmerken, energiebesparing, alternatieve vistuigen, viskweek, samenwerking in de keten, convenanten met maatschappelijke organisaties en nog veel meer. In rapporten over maatschappelijk verantwoord ondernemen, in Visserijnieuws en op verschillende websites staat van alles te lezen over projecten die op een of andere manier bijdragen aan verantwoord ondernemen en duurzaam produceren.

Actuele ontwikkelingen van verduurzaming in de visserij

Dat duurzaamheid leeft in de visserij wordt steeds zichtbaarder. De nieuw te bouwen visserijschepen zijn steeds meer gericht op minder brandstofverbruik. Bekijk ook het kennisdossier ‘Vissersschepen van de toekomst’.

Vissers doen dit enerzijds om kosten te besparen, maar ook vanuit de gedachte minder afhankelijk van fossiele brandstoffen zoals gasolie te zijn. Ook de visserijtechnieken zijn er op gericht. Denk aan de twinrig, flyshoot en pulstechniek die normaliter minder brandstof per visweek verbruiken dan de traditionele boomkor.

Daarnaast zal het aantal windparken op zee zal de komende jaren alleen maar toenemen. Hierover lees je meer in het kennisdossier ‘Wind op Zee’. Daarom wordt nu gekeken of het vissen daarbuiten nog rendabel is. Zijn de visgronden waar (nog) gevist mag worden voldoende rijk aan vis? En zijn deze gronden voldoende groot om een mooie besomming te maken? Voor hoeveel bedrijven is er straks nog ruimte op de Noordzee? En kan er ook rendabel gevist worden in een windpark op zee?

De overheid verwacht immers veel van de visserij in windparken. Dat komt omdat uit onderzoek gebleken is dat er in windparken veel verschillende soorten vis zitten. Maar zit er ook voldoende vis om voor de visser en zijn bemanning een goede besomming te maken? Met welke tuigen kun je daar veilig vissen? Welk vaartuig is het meest geschikt en hoe zorg je ervoor dat je zo goed mogelijk communiceert met de windparkeigenaar zodat je elkaar niet in de weg zit? Deze vragen worden in 2022 en 2023 in opdracht van de overheid onderzocht zodat zij kan bepalen welk type (passieve) visserij vanaf 2024 onder welke voorwaarden is toegestaan in de parken.

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Een andere ontwikkeling is dat bedrijven een uitgebreid Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) verslag uitbrengen waarin duurzaamheid centraal staat. Hierover lees je meer in het hoofdstuk ‘Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen’.

Schip tot Schap

Daarnaast willen steeds meer bedrijven in de visserijsector verantwoorde en duurzame vis leveren via het zogenoemde ‘schip tot schap’ ook wel het ‘van bron tot bord’ principe. Daarmee geven vissers aan dat ze volledige transparantie en openheid kunnen geven over de herkomst en wijze waarop visproducten zijn gevangen, verwerkt en vervoerd tot aan het bord van de consument. Het Nederlands Visbureau heeft een speciale website om uitleg te geven over de reis achter de Noordzeevis.

Circulair

Ook is er steeds meer aandacht voor het zo zuinig mogelijk omgaan met natuurlijke (eindige) grondstoffen. Dit vatten we vaak samen met het woord ‘circulariteit’. Circulariteit houdt in een notendop in dat we de eindige natuurlijke grondstoffen en hulpbronnen van onze planeet zo min mogelijk uitputten door het gebruik te verminderen, te recyclen of te hergebruiken. Nu geldt vaak nog dat we deze schaars wordende grondstoffen eenmalig nemen, gebruiken en meteen weggooien waardoor we ze uitputten.

Circulaire visserij?

Voor de visserij zou circulariteit bijvoorbeeld kunnen betekenen dat je selectiever gaat vissen, minder druk uitoefent op de grotere vissen die hoog in de voedselketen zitten (tonijn, kreeft, kabeljauw etc.) en lager in de voedselketen gaat vissen. Dit zou betekenen meer zeewier, schelpdieren en garnalen omdat die in veel grotere aantallen aanwezig zijn en deze visbestanden minder snel uitgeput kunnen raken. Over dit onderwerp gaat een webblog van de WUR.

Om minder druk op visbestanden te geven vanuit deze circulaire gedachte is er ook nagedacht over een concept van ‘een vis op je bord en een vis in de zee’. Dit is vergelijkbaar met de aanpak in de palingvisserij in Nederland. Het idee is dat je voor iedere vis die je vangt, een vislarve kweekt en uitzet in zee. Vergelijk het met het bomen, waarbij er voor iedere boom die gekapt wordt weer een nieuwe boom wordt geplant.