Koppotigen (inktvissen en octopussen)

Inktvissen en octopussen horen samen tot de koppotigen (Cephalopoda). De verschillende soorten koppotigen kun je in twee groepen verdelen: de octopussen (achtarmen) en de inktvissen (tienarmen). In de Noordzee komen met name de volgende soorten voor:

Inktvissen

  • Sepia of zeekat (Sepia officinalis)
  • Gewone pijlinktvis (Loligo vulgaris)
  • Dwergpijlinktvis (Alloteuthis subulata)
  • Dwerginktvis (Sepiola atlantica)

Octopussen

  • Kleine achtarm (Eledone cirrhosa)

Verschillende koppotigen die in de Noordzee voorkomen. Aantekening: A. Sepia, B. Gewone Pijlinktvis, C. Dwerginktvis, D. Kleine Achtarm, E. Dwergpijlinktvis.Bernard Picton, Wikimedia commons, Static.digischool, Bernard Picton & Oscar Bos

Visserij

In Nederland wordt er met name op één soort inktvis gevist, namelijk de pijlinktvis. Hiervoor wordt voornamelijk de flyshootmethode gebruikt. Ze kunnen ook gevangen worden met de jigvisserij, waarbij ze kunstaas op-en-neer bewegen in de waterkolom. Met name in het donker is dit een effectieve methode, want de inktvis wordt met licht naar het schip gelokt. Deze methode wordt voornamelijk op andere plaatsen in de wereld toegepast. Het gaat dan vrijwel alleen om de vangst van de pijlinktvis.

Gevangen inktvis op de visafslag.Seafish

Naast deze gerichte vismethodes wordt de pijlinktvis, net als de dwergpijlinktvis, dwerginktvis en de sepia, met verschillende vismethoden in Nederland voornamelijk als bijvangst gevangen. De hoeveelheid gevangen koppotigen in de Noordzee neemt de laatste jaren toe. Dit heeft waarschijnlijk te maken met het warmer worden van het zeewater, waardoor ze meer naar het noorden trekken dan voorheen. De kleine achtarm wordt zelden door Nederlandse vissers gevangen en geldt vrijwel altijd als bijvangst. Een enkele keer worden ze in de Waddenzee gevangen.

Viskist met sepia.Seafish

Lichaamsbouw

In het noordoosten van de Atlantische Oceaan komen ongeveer 40 soorten inktvissen voor. Hoewel ze verwant zijn aan slakken en schelpdieren, komt hun levenswijze meer overeen met die van vissen. Vele soorten inktvissen zwemmen in dichte scholen en ondernemen uitgebreide seizoenstrektochten. Ze leggen pelagische eieren (eieren in de waterkolom) en jagen op prooien zoals vissen. Zelf worden ze gegeten door vissen en zeezoogdieren. Octopussen leven daarentegen meer op de bodem.

Anatomie van een Pijlinktvis (links) en een Octopus (rechts). Aantekening: 1. Mantel, 2. Kop, 3. Vin, 4. Armen, 5. Vangtentakels, 6. Knots met zuignappenWikimedia Commons

Het lichaam van de inktvis en octopus bestaat uit de mantel (1), een kop (2) met daaraan de armen. Aan de romp van de inktvis zitten vinnen (3) die worden gebruik om te zwemmen en te sturen. De inktvis heeft acht armen (4) en twee vangtentakels (5) met aan het uiteinde een knots met zuignappen (6). Met die vangtentakels vangen ze hun prooi, waarbij de armen worden gebruikt om de prooi naar de mond te brengen. De octopus heeft ook acht armen (4), maar geen vangtentakels.

De tentakels van de kleine achtarm (een soort octopus). Tussen de armen zit de bek, maar die is hier niet zichtbaar doordat die hier ingetrokken is. Biopix

De armen van de inktvis en octopus zijn bezet met één of meer rijen zuignappen. Tussen de armen zit de bek, een soort harde snavel, bedoeld om voedsel te vermalen en in stukken te snijden. Deze snavel is goed te zien in onderstaande afbeelding. Hiermee kan zelfs het harde schild van een krab gekraakt worden. Inktvissen en octopussen ademen met hun kieuwen.

De snavelbek van een octopus is ontzettend hard en wordt onder andere gebruikt voor het kraken van schaal- en schelpdieren.Tepapamuseum

Zintuigen

De koppotigen zijn van alle soorten weekdieren het hoogst ontwikkeld. Ze beschikken over zintuigen waarmee ze prestaties kunnen leveren die je kunt vergelijken met die van de gewervelde dieren. Ze hebben grote ogen met een lens waarmee ze bijzonder scherp kunnen zien in het water, zelfs scherper en met een groter gezichtsveld dan dat van de mens. Ook kunnen ze bijzonder goed ruiken met een orgaan dat boven de ogen zit en lijkt op een wrat.

Het oog van een inktvis.Die Cephalopoden p.111

Intelligentie

Koppotigen, en met name octopussen, zijn zeer intelligente dieren. Ze kunnen symbolen en voorwerpen herkennen, voor lange tijd onthouden en zelfs gebruiken. Zo zijn er voorbeelden van octopussen die kokosnootschalen en glazen potten open-en-dicht draaiden, met zich meedroegen om er een optimale schuilplaats van te maken of iets anders mee te doen. Het inzicht van de octopus om voorwerpen mee te nemen, en soms zelfs te bewaren voor later gebruik, toont hogere intelligentie aan.

Een octopus ‘verstopt’ in een glazen pot. Doordat de octopus geen inwendig skelet heeft, is dit mogelijk.T. Sequeira

Inwendige schelp

De meeste inktvissen hebben een schelp onder hun huid zitten. Dit is een overblijfsel van de vroegere uitwendige schelp, waarin het weekdier leefde. Deze plaat van kalk geeft stevigheid aan het lichaam en verhoogt het drijfvermogen. Op het strand kun je de inwendige schelpen soms vinden. Octopussen hebben geen inwendige schelp, waardoor zij hun lichaam in alle bochten kunnen wringen.

De inwendige schelp van een sepia, ook wel zeekat genoemd. In dierenwinkels worden de schelpen van de sepia als zeeschuim verkocht en dienen ze als kalkbron voor vogels. Daarnaast worden ze door vogels ook gebruikt om hun snavel te slijpen.Valter Jacinto

De inwendige schelp van een pijlinktvis.D. Leeuw

Voortbeweging

Inktvissen zwemmen met behulp van vinnen die aan de zijkanten van hun lichaam zitten. Door deze heen-en-weer te golven kunnen ze zwemmen en sturen. Verder kunnen ze zichzelf snel wegschieten door water met kracht door een trechter te persen. Je kunt dit zien als een soort straalaandrijving. Ze schieten door het water met de armen recht naar achteren. Dit systeem werkt door een buis, een soort trechter, die in de mantelholte aan de onderkant van de kop van de inktvis zit. Het water stroomt via de zijkanten van deze mantelholte naar binnen. Vervolgens kan, door het samentrekken van spieren van de mantel, het water met kracht door de trechter naar buiten worden geperst.

Hier zie je een tekening van hoe een inktvis zich voortbeweegt. De manier van voortbewegen van inktvissen vormde ook een belangrijke bron van inspiratie voor de ontwikkeling van straalmotoren.Love Life of the Octopus

Octopussen lopen met hun lange armen over de bodem, gebruikmakend van hun zuignappen om zich vast te houden. Ook de octopus heeft de straalaandrijving die hij gebruikt om te zwemmen, te ontsnappen aan roofdieren en om prooien te verrassen.

Een zwemmende octopus, kop eerst met de armen die volgen.

Een zwemmende octopus. Albert Kok

Verdediging

Sommige soorten inktvis en octopus hebben een gifklier en/of inktklier. Met de inktklier kan hij een donkere wolk spuiten zodra een vijand te dichtbij komt. De vijand zwemt dan in die zwarte inkt en ziet niets meer. Op die manier kan de inktvis snel ontsnappen. Inktvissen kunnen ook van kleur veranderen door het uitzetten en samentrekken van de pigmentcellen. Hierdoor zijn sommige soorten ware meesters in de camouflage. Ze gebruiken het ook tijdens de voortplanting om met elkaar te communiceren.

Deze octopus stoot een inktwolk uit. Hij voelde zich waarschijnlijk bedreigd door de fotograaf.

Deze octopus stoot een inktwolk uit. Hij voelde zich waarschijnlijk bedreigd door de fotograaf. Scubazoo Images

Voortplanting

De mannetjes inktvis of octopus brengt met een speciale arm, hectocotylus genaamd, een pakketje sperma over in de trechter van het vrouwtje. Zij transporteert het sperma naar de eitjes, in de eierstof of eileiders, waarna ze bevrucht worden.

1Pijlinktvis

De gewone pijlinktvis (Loligo vulgaris) heeft een slank, langwerpig, torpedovormig lichaam dat eindigt in een ruitvormige vin. De kop met tentakels is langgerekt. Ze hebben acht korte armen en twee vangtentakels waarmee de prooi wordt gevangen. Deze kunnen gedeeltelijk worden ingetrokken.

De pijlinktvis.

De pijlinktvis.A. Brisotto

De gewone pijlinktvis varieert van kleur, van vrij doorzichtig, zandkleurig tot bruin gekleurd. Meestal bedraagt de lengte maximaal 50 centimeter. Ze worden ½ tot 2 jaar oud. De dwergpijlinktvis (Allotheuthis subulata) lijkt sterk op de gewone pijlinktvis, maar wordt lang niet zo groot (maximaal 20 cm). Beide soorten pijlinktvissen komen voor in de Atlantische oceaan, het Kanaal en de Noordzee.

Dwergpijlinktvis.

Dwergpijlinktvis.St. Anemoon

Jagen

De pijlinktvis jaagt op vis zoals haring, sprot en zandspiering. Met behulp van de straalaandrijving kunnen ze snel op hun prooi afschieten. Op het laatste moment draaien ze zich dan razendsnel om en schieten de vangtentakels op de vis af. Met de zuignappen wordt de prooi vastgezogen en naar de snavelbek getrokken. Jonge pijlinktvissen zijn hier nog te klein voor en voeden zich eerst met dierlijk plankton (zoöplankton) en vissenlarven.

Voortplanting

Het vrouwtje produceert in één keer grote hoeveelheden eieren die ze aan wieren en stenen vastkleeft, zoals te zien is in onderstaande afbeelding. Dit kost zoveel energie dat het vrouwtje na de voortplanting meestal sterft. Na enkele weken komen de pijlinktvisjes tevoorschijn. Ze zijn dan al volledig ontwikkeld en kunnen zelfs al inkt spuiten.

Eieren van de pijlinktvis.

Eieren van de pijlinktvis.TC Prins

Een jonge pijlinktvis.

Een jonge pijlinktvis.Hans Hillewaert

2Sepia of zeekat

De sepia, zeekat of inktkat (Sepia officinalis) is een echte kleurkunstenaar. Ze gebruiken het niet alleen voor camouflage, maar ook voor snelle kleurwisselingen tijdens gevechten, de balts en de voortplanting. De kleuren, afhankelijk van zijn humeur, kunnen variëren van bruin met zwarte banden tot groenwit. Mede door deze kleurveranderingen is het schouwspel van parende sepia’s heel bijzonder, wat jaarlijks veel duikers naar de Oosterschelde trekt. De Oosterschelde is ook een belangrijk paringsgebied voor de sepia.

De sepia is in staat om zijn kleur te verwisselen, zoals goed te zien is op bovenstaande foto's.

De sepia is in staat om zijn kleur te verwisselen, zoals goed te zien is op bovenstaande foto’s. B. Picton & De Jong, Marine Life

De sepia wordt tussen de 20 en 40 cm lang en heeft normaal gesproken een strepenpatroon op de rug. Sepia’s komen voor in de Atlantische Oceaan, langs de gehele Afrikaanse kust en in de zomer aan de kusten van de Middellandse zee en in de Noordzee.

Jagen

Sepia’s zwemmen in groepen en jagen op de bodem naar kleine vissen, krabben en garnalen. Net zoals de pijlinktvis heeft de sepia korte mondarmen en twee lange vangtentakels. Aan de toppen van de tentakels staan vijf tot zes rijen zuignappen om de prooi vast te houden.

Zwemmende Sepia officinalis.©OCEANA/Carlos Minguell

Voortplanting

In het voorjaar trekken de sepia’s vanuit het Kanaal naar het kustwater (o.a. de Zeeuwse wateren) om zich daar voort te planten. De blauwzwarte, bevruchte eitjes (ongeveer 300 per keer) worden in trosjes van 20 à 30 op stenen of wieren gezet. Het vrouwtje sterft direct na het afzetten van de eitjes. Het mannetje vertrekt na het afzetten van de eieren naar warmere wateren en kan 3 jaar oud worden.

Bevruchte eitjes van de sepia.

Bevruchte eitjes van de sepia.Valter Jacinto

Na ongeveer 8 weken komen de jongen uit de eieren. Ze zijn dan ongeveer 1 cm groot, maar ze zijn dan al een exacte kopie van hun ouders. Ze kunnen al inkt spugen en van kleur veranderen. Het eerste dat de jongen doen zodra ze uit het ei komen is een beschut plekje in het zand zoeken. Daar graven ze zich dan in tot ze wat groter zijn. Wanneer ze groot genoeg zijn vertrekken ze naar de Noordzee.

Een jonge sepia.

Een jonge sepia.D. Fenwick, Aphotmarine

3Dwerginktvis

De dwerginktvis (Sepiola atlantica) is een klein, onopvallend inktvisje van slechts 2 tot 5 cm lang. Het beestje is wat plomp en zijn vinnen zijn ronde flapjes aan de zijkant van zijn lichaam die aan dombo-oortjes doen denken. De kleur is doorschijnend wit met gekleurde vlekken, waarvan hij de kleur kan aanpassen en zo kan wegvallen op de ondergrond. Dit inktvisje jaagt op kleine kreeftachtigen en visjes, vaak vanuit een hinderlaag. Meestal zit dit inktvisje dan half ingegraven in de zand- of slibbodem. De dwerginktvis komt voor van Noorwegen tot Marokko, van de laagwaterlijn tot in de open zee.

De dwerginktvis.

De dwerginktvis.Mick Otten

4Kleine achtarm

In de Noordzee komen waar weinig soorten octopussen voor. Eigenlijk komt alleen de kleine achtarm (Eledone cirrhosa) weleens in de Noordzee voor, alhoewel ze zich meestal ophouden in de Middelandse zee tot aan het Kanaal.

De kleine achtarm.

De kleine achtarm.B. Picton

Hij heeft twee rijen zuignappen op zijn armen en kan tot 1 meter lang worden (2-3 kg). Deze soort is een echte rotskustbewoner en komt meer aan de Engelse kust voor dan aan de Nederlandse kust. De kleine achtarm krult vaak zijn armen op. Dit gedrag is ook terug te herleiden aan zijn Engelse naam (curled octopus) en Latijnse naam (cirrhosa; wat gekruld betekent). In de Noordzee worden de octopussen zelden groter dan 70 centimeter.

Jagen

De octopus jaagt op kreeften, krabben en mosselen. Hij schiet op de prooi af en verlamt de prooi met gif dat het zenuwstelstel aantast. Bij schelp- en schaaldieren kraakt hij de schaal stuk met zijn snavelbek. Als het een gevaarlijkere prooi is, dan spuit de octopus eerst een wolk inkt zodat de prooi nauwelijks meer kan zien. De octopus maakt hiervan gebruik om van achteren op de prooi af te schieten.

Voortplanting

Het vrouwtje zorgt langer voor de eitjes dan de pijlinktvis en sepia. Zij blijft na het afzetten van de eieren bij de eitjes, bewaakt ze tegen roofdieren en voorziet de eieren van verse zuurstof door water over ze heen te blazen. Wanneer de eitjes uitkomen sterft het vrouwtje van uitputting. Het mannetje sterft enkele maanden na de voortplanting. De jonge octopussen drijven in wolken plankton en leven van krabben- en zeesterlarven totdat ze groter worden en naar de bodem zinken. Daar verblijven ze gedurende de rest van hun leven.

De kleine achtarmen die op het Nederlands Continentaal Plat terecht komen zijn vrijwel allemaal vrouwtjes.Ecomare