Oliehoudende afvalstoffen in zee

Van tijd tot tijd vindt er een scheepsramp plaats waarbij veel olie in zee wegvloeit. Ook gebeuren er ongelukken tijdens het boren naar olie in zee, zoals de gigantische olieramp van BP in de Golf van Mexico in 2010. Vissersschepen zijn zelden direct bij olierampen betrokken. Maar lozingen van kleinere hoeveelheden olie – operationele lozingen – dragen ook flink bij aan alle olie in zee. In feite dragen ze meer bij aan alle olie in zee dan rampen met schepen. Hierdoor wordt het zeemilieu dag in dag uit blootgesteld aan olie.

De olieramp in de Golf van Mexico was een grote milieuramp voor de zuidkust van de Verenigde Staten. Wetenschappers spreken van de ergste olieverontreiniging in de geschiedenis van de VS. De gelekte olie werd voor een deel verbrand en voor een deel verwijdert door water en olie van elkaar te scheiden met behulp van een skimmer.

De olieramp in de Golf van Mexico was een grote milieuramp voor de zuidkust van de Verenigde Staten. Wetenschappers spreken van de ergste olieverontreiniging in de geschiedenis van de VS. De gelekte olie werd voor een deel verbrand en voor een deel verwijdert door water en olie van elkaar te scheiden met behulp van een skimmer. Kris Krüg

1Om hoeveel olie gaat het?

Olievlekken op zee en op het strand zijn jarenlang een groot probleem geweest. Het aantal olievlekken op de Noordzee neemt sinds 1990 af. Vogels zijn gevoelig voor olieverontreinigingen op zee. Ook het aantal olieslachtoffers onder zeevogels daalt.

Vogels zijn gevoelig voor olieverontreinigingen op zee. Het aandeel met olie besmeurde kadavers van aangespoelde zeevogels is een maat voor het niveau van de chronische olievervuiling op zee. Al jaren is er sprake van een afname van het aantal olieslachtoffers langs de Nederlandse kust, maar de laatste jaren is die afname versneld.

Het aandeel met olie besmeurde kadavers van aangespoelde zeevogels is een maat voor het niveau van de chronische olievervuiling op zee. Al jaren is er sprake van een afname van het aantal olieslachtoffers langs de Nederlandse kust, maar de laatste jaren is die afname versneld.Rijksoverheid

Maar nog altijd worden er op de Noordzee olievlekken waargenomen. Die worden geïnventariseerd door een vliegtuig van Rijkswaterstaat. In 2013 kwam naar buiten dat jaarlijks ongeveer 500.000 liter olie geloosd wordt in de Noordzee. Deze conclusie werd getrokken na 20 jaar aan gegevens te analyseren. Recente schattingen gaan uit van jaarlijks zo’n 10.000 vlekken op de Noordzee.

Schepen lozen jaarlijks ongeveer een half miljoen liter olie in de Noordzee, vooral 's nachts, blijkt uit een analyse van de bevindingen van kustwachtvliegtuigen over de afgelopen twintig jaar. Hierboven zie je een olievlek die werd waargenomen door een Schots kustwachtvliegtuig op de Noordzee.

Schepen lozen jaarlijks ongeveer een half miljoen liter olie in de Noordzee, vooral ’s nachts, blijkt uit een analyse van de bevindingen van kustwachtvliegtuigen over de afgelopen twintig jaar. Hierboven zie je een olievlek die werd waargenomen door een Schots kustwachtvliegtuig op de Noordzee.Marine Scotland

2Waar vind je het?

Naast de olievlekken die blijven drijven op het wateroppervlak en de met olie besmeurde stranden, is olie in zee soms moeilijk terug te vinden. Maar dat wil niet zeggen dat het er niet is.

Olie in zee komt terecht in de lucht, het wateroppervlak, en de waterkolom. De lichtere oliefracties verdampen, terwijl de zwaardere oliefracties grotendeels blijven drijven en voor een klein deel oplossen in het water.

Olie in zee komt terecht in de lucht, het wateroppervlak, en de waterkolom. De lichtere oliefracties verdampen, terwijl de zwaardere oliefracties grotendeels blijven drijven en voor een klein deel oplossen in het water.ProSea

Wat er met olie gebeurt als het in zee terecht komt, hangt af van de omstandigheden (weer, wind en golven) en van de chemische samenstelling van de olie. Over het algemeen is het zo dat olie zich snel verspreidt wanneer het in zee terecht komt. De meest vluchtige componenten van olie verdampen en komen terecht in de lucht. Een klein deel van de olie lost op in het water. Het laatste deel blijft drijven.

3Problemen met olie in zee

Het is niet zo dat alleen grote hoeveelheden olie in zee negatieve gevolgen hebben. De hoeveelheid problemen die olie in zee kan opleveren hangt onder meer af van:

  • Type en hoeveelheid olie.
  • Weersomstandigheden en seizoen.
  • Hoe efficiënt de olie opgeruimd kan worden.
  • De biologische en economische karakteristieken van een gebied.

De gevolgen van olie in zee hangen vaak meer af van de plek waar de olie in zee terecht komt, dan van de hoeveelheid olie. Zo kan een kleine hoeveelheid olie al schadelijk zijn wanneer die terechtkomt in een heel gevoelig ecosysteem (zoals het Waddengebied), of tijdens een seizoen waarin bijvoorbeeld veel vogels broeden. Ook hebben lozingen van olie minder effect in de open oceaan dan in de kustzeeën, omdat de kustzeeën rijker aan zeeleven zijn dan open oceaan. En lozingen hebben minder effect in rotsachtige kustgebieden dan in kusten met zachte sedimenten, omdat olie in de zachte sedimenten weg kan zakken en niet in de harde, rotsige ondergronden. Net als vast afval, is olie in zee schadelijk voor zeeleven, maar ook voor de mens.

In december 2014 zonk de Southern Star 7, een olietanker met aan boord ruim negentigduizend liter ruwe olie, in de Sela. Die rivier bevindt zich in de Sundarbans, een mangrovebos tussen India en Bangladesh. Dit mangrovebos is een belangrijk ecosysteem en een UNESCO Werelderfgoed waardoor de gevolgen van deze ramp wel groot waren.

In december 2014 zonk de Southern Star 7, een olietanker met aan boord ruim negentigduizend liter ruwe olie, in de Sela. Die rivier bevindt zich in de Sundarbans, een mangrovebos tussen India en Bangladesh. Dit mangrovebos is een belangrijk ecosysteem en een UNESCO Werelderfgoed waardoor de gevolgen van deze ramp wel groot waren. Kallol Mustafa

Ecologische schade

In het algemeen kan olie in zee dodelijk zijn voor dieren en kan het mariene ecosystemen verzwakken. De lange termijn effecten van olie zijn moeilijk te onderzoeken, omdat het leven in zee altijd in verandering is. Je weet nooit helemaal zeker of de verandering door de olie komt of door iets anders.

Een groep dolfijnen zwemt door een olievlek op zee.

Een groep dolfijnen zwemt door een olievlek op zee.NOAA

De meest bekende schade die olie aan het zeemilieu toebrengt is misschien wel schade voor vogels. Als olie op de veren van een zeevogel terecht komt, dan wordt het verenpak ‘lek’. Een olievlekje ter grootte van een euro is al rampzalig voor een zeevogel. Er komt als het ware een gaatje in het verenkleed en het koude zeewater dat op de huid van de vogel terecht komt zorgt ervoor dat de vogel onderkoelt raakt. Vogels gaan bij een olieverontreiniging meestal niet dood aan de giftigheid van de olie, maar aan uitputting en onderkoeling.

Een met olie besmeurde zeekoet op het strand.Peter de Graaff/Stichting de Noordzee

De met olie besmeurde vogels worden gewassen, maar ondanks het wassen sterven veel vogels alsnog.Ecomare

De schoongemaakte vogels worden vervolgens zo goed mogelijk verzorgd in een opvangcentrum voordat ze weer worden vrijgelaten.Ecomare

Zeezoogdieren kunnen ook besmeurd raken met olie. Wanneer de vacht van bijvoorbeeld zeehonden besmeurd raakt met olie, kunnen ze sterven vanwege onderkoeling of juist oververhitting, al naar gelang het seizoen.

Tijdens de ramp met de Exxon Valdez werden ook veel zoogdieren besmeurd met olie, waaronder deze otters.

Tijdens de ramp met de Exxon Valdez werden ook veel zoogdieren besmeurd met olie, waaronder deze otters.Mike Baird

Ook het wateroplosbare deel van olie kan het zeeleven beschadigen. Dat deel bevat vaak giftige stoffen, zoals aromaten. Laboratoriumstudies hebben aangetoond dat plankton kan sterven bij aanwezigheid van (heel) kleine hoeveelheden olie in het water. Omdat plankton aan het begin van de voedselketen staat, kunnen veranderingen in de planktonpopulatie grote gevolgen hebben voor allerlei zeeleven.

Vissen lijken niet veel schade te ondervinden van olie, omdat ze uit vervuilde gebieden weg kunnen zwemmen.

Economische schade

Olie in zee levert ook economische schade op, zoals:

  • Schoonmaakkosten van vervuilde stranden.
  • Schoonpoetsen van met olie besmeurde zeedieren.
  • Schade door misgelopen toerisme.
  • Schade aan de visserij vanwege tijdelijke sluiting van vervuilde zeegebieden.
  • Schade binnen de schelpdiersector. Wanneer schelpdieren en andere bodemdieren zwevende voedseldeeltjes uit het zeewater filteren kunnen ze ook oliedeeltjes binnenkrijgen. Schelpdieren gaan hier niet per se aan dood, maar kunnen dan een doordringende oliesmaak krijgen en oneetbaar worden. Voor mosselkwekers is dat een ramp, omdat niemand een oliemossel wil eten.
  • Ook kweekvissen die gehouden worden in kooien onder water, kunnen tijdelijk naar olie gaan smaken.

Schoonmaakacties na een olieramp gaan gepaard met enorme kosten.NZ Defence Force assistance to OP Rena

Stranden kunnen gesloten worden als ze vervuild zijn met olie. Hierdoor kan met name de toeristensector enorme financiële schade oplopen.Ingrid Taylar

4Wat zijn de regels?

In bijlage I (Annex I) van het MARPOL verdrag staan de regels voor oliehoudende afvalstoffen. Daarin staat dat alle water-olie mengsels die meer dan 15 oliedeeltjes per miljoen deeltjes bevatten (oftewel meer dan 15 parts per million – ppm) niet in zee mogen worden geloosd. Vijftien ppm olie in water kun je niet zien. Dat betekent dat als je een olievlek op zee kunt zien, deze illegaal is geloosd.

Een ''Oil Record Book'' aan boord van een schip.

Een ”Oil Record Book” aan boord van een schip.ProSea

Voor vissersschepen die groter zijn dan 400 GT geldt ook de verplichting om de hoeveelheden bilge en afgewerkte olie, die afgegeven wordt, bij te houden in een ‘Oil Record Book’.

5Hoe gaat het in de Nederlandse visserij?

De Nederlandse visserijsector heeft de inzameling van olie goed geregeld via het SFAV. De hele Nederlandse vissersvloot is aangesloten bij de SFAV. Schepen kunnen na betaling van het jaarlijkse abonnementsgeld hun oliehoudende afvalstoffen (afgewerkte olie en bilgewater) zonder verdere kosten afgeven bij een erkende inzamelaar. Daarbij gelden een aantal administratieve regels. Zo moet al het afgegeven bilgewater in een bilgeboek worden bijgehouden.

Oliehoudend afval is netjes opgeslagen in een speciale container aan boord van dit schip.

Oliehoudend afval is netjes opgeslagen in een speciale container aan boord van dit schip.ProSea

Daarnaast moet de inzamelaar elke keer als afvalstoffen worden afgegeven een zogenaamd S-formulier invullen. Dat geldt als officieel wettelijk bewijs dat de afvalstoffen daadwerkelijk zijn afgegeven. Onder de SFAV regeling zijn het abonnementstarief en de hieraan gekoppelde maximaal af te geven hoeveelheid olieafval bepaald per PK categorie.

Met het SFAV systeem heeft de Nederlandse visserijsector al vijftien jaar geleden een grote stap voorwaarts gezet. De inzameling van oliehoudend afval is voor de visserij in geen enkel ander Europees land zo goed geregeld als in Nederland. Los van afgifte van oliehoudend afval aan de wal, kun je ook proberen om het ontstaan van dat afval zoveel mogelijk te beperken. Ideeën hierover staan in het ‘Scheepsmilieuplan voor Binnenvaart en Visserij’, uitgegeven door de SFAV en de Stichting Afvalstoffen Binnenvaart (SAB). Enkele voorbeelden zijn:

  • Het opsporen van onnodige lekkages in de machinekamer en maatregelen nemen deze te beperken.
  • Lekwater bij vetgesmeerde schroefasafdichtingen beperken door de vetpakking tijdig te vervangen, de vettoevoer juist af te stellen, of een moderne afdichting aan binnen- of buitenzijde van de as te plaatsen.
  • Tijdig vervangen van pomp seals en pakkingen bij lekwater-, koelwater-, ballast- en dekwaspompen.
  • Leidingsystemen, waaronder rubber koppelslangen en bochten, tijdig vervangen.

Zorg dat je netjes werkt als je met olie in aanraking komt.

Zorg dat je netjes werkt als je met olie in aanraking komt.ProSea

Bovenstaande maatregelen leveren economisch voordeel op (minder verspilling van grondstoffen, minder afgifte van afvalstoffen) en zijn ook gunstig voor het milieu (minder ontstaan van afval en minder noodzaak tot vervanging en aanvulling van gebruikte grondstoffen).