Vaste afvalstoffen in zee

Als je na een flinke storm een wandeling op het strand maakt, zie je wat voor afval er vanuit zee aanspoelt: eigenlijk alles wat je maar kunt bedenken. Van plastic drinkbeker tot oliedrum, van klein plastic korreltje tot hele koelkasten. Zelfs kopieerapparaten, televisies en bureaustoelen worden op het strand aangetroffen.

Inschatting van een aantal producten over hoe lang het duurt voordat het in zee afgebroken is.

Inschatting van een aantal producten over hoe lang het duurt voordat het in zee afgebroken is. NOAA

Terwijl het overal ter wereld verboden is om plastic afval in zee te dumpen, is zeker 60 tot 80 procent van al het afval in de zee plastic. Plastic brengt onze maatschappij veel voordelen, want het is heel sterk en licht. Het zijn deze twee eigenschappen die plastic als afval ook juist zo problematisch maken: het verspreidt zich makkelijk (want het weegt weinig) en het vergaat maar heel langzaam (want het is sterk). Het duurt ongeveer 450 jaar voordat een plastic fles in het zeemilieu afgebroken is.

Op Nederlandse stranden is van 2002 tot 2012 bijgehouden hoeveel en wat voor afval er ligt.

  • 38% van het afval op de Nederlandse stranden is afkomstig van de visserij en de scheepvaart. Je kunt daarbij met name denken aan netten en touwen.
  • 19% bestaat uit stukjes plastic en polystyreen zonder duidelijke bron.
  • 25% is afkomstig van mensen aan land.

De overige bronnen zijn onzeker en kunnen zowel van het land komen als vanaf de zee. Een deel van het afval dat in de zee terecht komt (ongeveer 70%) zinkt naar de bodem, 15% blijft drijven en 15% spoelt aan land aan. Dat laatste blijkt bijvoorbeeld wanneer aan het einde van het winterseizoen het strand wordt schoongemaakt. Op het Texelse strand is 1 ton afval per kilometer strand geen uitzondering. Voor heel Texel komt dit neer op 750 viskisten afval per jaar.

Een groot deel van het afval in zee zinkt naar de bodem, zoals ook gebeurd is met deze gedumpte banden voor de kust van Florida.

Een groot deel van het afval in zee zinkt naar de bodem, zoals ook gebeurd is met deze gedumpte banden voor de kust van Florida.Navy Combat Camera Dive Ex-East

1Problemen met plastic in zee

Afvalstoffen zijn niet altijd een probleem. Soms gebruiken zeevogels het afval als nestmateriaal. En het blijft leuk om naar de stoere verhalen van strandjutters te luisteren. Helaas heeft plastic erg veel nadelen. Niet alleen voor zeedieren, maar ook voor mensen. Voor zeedieren zijn twee problemen belangrijk: ze raken in afval verstrikt of ze slikken het in en verhongeren daarna. Voor mensen kan de economische schade heel groot zijn en kan plastic gevaarlijke situaties opleveren, bijvoorbeeld wanneer de scheepsschroef verstrikt raakt in afval.

Verstrikking

Dieren kunnen verstrikt raken in allerlei plastic materiaal, zoals netten, belijning, blikjes en verpakkingsmateriaal. Diverse soorten vogels en ook zeezoogdieren zijn vaak het slachtoffer. Van 25% van de zeevogelsoorten en 42% van de zeezoogdiersoorten zijn gevallen van verstrikking bekend.

Dode Jan van Gent met plastic in z’n snavel.

Dode Jan van Gent met plastic in z’n snavel.Henk Strietman

Vogels zoals de Jan van Gent gebruiken soms plastic netmateriaal om zijn nest te bouwen, in plaats van zeewier. Helaas sterven hun jongen wanneer ze in dit plastic blijven hangen. Ook kunnen vogels tijdens het eten zoeken met hun kop of snavel verstrikt raken in plastic. Hierdoor wordt eten onmogelijk en sterven ze een langzame dood.

Zeehond met plastic verpakkingsband om middel (moest worden afgemaakt vanwege de ernstige verwondingen).

Zeehond met plastic verpakkingsband om middel (moest worden afgemaakt vanwege de ernstige verwondingen).Salko de Wolf

Regelmatig worden in oude (vis)netten gewikkelde zeehonden, schildpadden of dolfijnen op het strand gevonden. Zeehonden en dolfijnen spelen ook met bijvoorbeeld verpakkingsbanden die in het water drijven. Als dat plastic vast blijft zitten, heeft het dier een probleem. Het dier groeit, maar het plastic rekt niet mee. Zo raakt het dier langzaam steeds strakker ingesnoerd.

Een zeehond verstrikt in een net afkomstig uit de scheepvaart.

Een zeehond verstrikt in een net afkomstig uit de scheepvaart.Ecomare

Verhongering door inslikken

Afval in zee ziet er soms uit als eten. Kleine stukjes plastic lijken op viseitjes, een plastic zak ziet eruit als een kwal. Schildpadden en vogels eten hierdoor regelmatig afval. Gewoon omdat ze denken dat het eten is. Alle zeeschildpadsoorten blijken wel eens plastic in te slikken en ook bij 40% van de zeevogelsoorten en bij 50% van de zeezoogdiersoorten is er wel eens plastic in hun magen gevonden.

Zeeschildpadden eten regelmatig plastic, want onderwater lijkt dit vaak op hun natuurlijke prooi de kwal.

Zeeschildpadden eten regelmatig plastic, want onderwater lijkt dit vaak op hun natuurlijke prooi de kwal. Yamamoto Biology

De albatros staat erom bekend enorme afvalvoorwerpen in te slikken. Aanstekers en golfballen zijn geen uitzondering voor deze grote vogels. Vaak wordt het plastic ook aan de jongen gevoerd. In verlaten nesten kun je dode jongen en het door hen gegeten plastic vinden.

Albatrossen brengen het grootste deel van hun leven door op zee. Ze voeden hun jongen met allerlei prooien die ze op zee vinden, maar helaas zit daar tegenwoordig ook plastic bij. De jongen verhongeren vervolgens door plastic in de maag.

Albatrossen brengen het grootste deel van hun leven door op zee. Ze voeden hun jongen met allerlei prooien die ze op zee vinden, maar helaas zit daar tegenwoordig ook plastic bij. De jongen verhongeren vervolgens door plastic in de maag.Chris Jordan

Dichter bij huis, in onze eigen Noordzee, leeft de Noordse Stormvogel. Deze vogel is familie van de albatros en leeft en voedt zich uitsluitend op zee. Daarbij slikt deze vogel regelmatig plastic in. Tijdens een groot Europees onderzoek is aangetoond dat bijna alle vogels die dood op stranden worden gevonden (meer dan 95%) meerdere stukken plastic in hun maag hebben. Dat is niet gezond, want plastic is onverteerbaar, dus blijft in de maag aanwezig. Hierdoor neemt het hongergevoel van de stormvogels af. De maag blijft immers altijd een beetje gevuld. Als gevolg hiervan verzwakken dieren en gaan ze soms dood door verhongering.

Buiten het broedseizoen zijn het volledig pelagische vogels, die zich voeden met vis, pijlinktvissen, plankton en visafval. De prooi wordt meestal van het wateroppervlak opgepikt, maar duikend doen ze dit ook wel. Recent onderzoek rond de Noordzee heeft uitgewezen dat noordse stormvogels gevoelig zijn voor plastic zwerfvuil op zee, dat zich ophoopt in het spijsverteringsysteem van de vogels.

Buiten het broedseizoen zijn het volledig pelagische vogels, die zich voeden met vis, pijlinktvissen, plankton en visafval. De prooi wordt meestal van het wateroppervlak opgepikt, maar duikend doen ze dit ook wel. Recent onderzoek rond de Noordzee heeft uitgewezen dat noordse stormvogels gevoelig zijn voor plastic zwerfvuil op zee, dat zich ophoopt in het spijsverteringsysteem van de vogels.Andreas Trepte

Daarnaast kunnen dieren in plastic voorwerpen stikken, wanneer die bij het inslikken in de luchtpijp terecht komen.

Economische schade

Afval in zee kost ook veel geld, bijvoorbeeld door:

  • Schoonmaakkosten van stranden: dit is een aanzienlijke kostenpost voor kustgemeenten en strandtenten. De gemeente Den Haag bijvoorbeeld betaalt in het hoogseizoen 18.000 euro per dag om het strand schoon te maken.
  • Schade voor de visserij: verlies aan vistijd door het sorteren van afval uit het net. Op de Shetland eilanden bleken vissers 1-2 uur per week te besteden aan het schoonmaken van hun netten. Ook kan het afval de netten beschadigen.
  • Schade voor de scheepvaart en visserij: soms raakt afval verstrikt in de scheepsschroef. Dat kan een dure reparatie betekenen. In 2007 leidde verstrikking van de schroef van de NG15 in een vistouw tot een zeer kostbare droogdokbeurt.

Scheepsschroef verstrikt in afval.

Scheepsschroef verstrikt in afval.KIMO

2Problemen op wereldschaal

Afval in zee is inmiddels een wereldwijd probleem. Je komt het overal ter wereld tegen, zelfs op plekken waar mensen nauwelijks komen, zoals op de poolgebieden, of midden in de Stille Oceaan. Dat komt doordat veel vast afval (meestal plastic) licht materiaal is, dat makkelijk door de zeestromingen vervoerd kan worden.

Afval op zee is niet alleen een Nederlands probleem, maar een internationaal probleem. Waar je ook komt, overal is afval te vinden.

Afval op zee is niet alleen een Nederlands probleem, maar een internationaal probleem. Waar je ook komt, overal is afval te vinden.ProSea

De ‘Plastic Soep’ of ‘Pools of Garbage’

Enkele jaren geleden, in 1997, ontdekte de Amerikaanse kapitein Moore vanaf zijn zeilschip een enorme poel van drijvend plastic. Een gebied in zee met een verhoogde concentratie aan kleinere en grotere plastic voorwerpen. Toen hij dit nader onderzocht kon hij zijn ogen niet geloven. Meerdere onderzoeksinstituten stelden vast dat er aan de westkust van Amerika een afvalconcentratie op zee drijft met een afmeting van ongeveer het continent Europa! Deze plek bleek niet de enige, want in totaal zijn er wereldwijd vijf van dit soort ophopingen te vinden: onder andere één dichter bij huis in de Atlantische Oceaan. Zeestromingen zorgen ervoor dat het afval op deze plekken samenkomt.

Plastic wordt door de wind en de stroming meegevoerd naar vijf grote zeegebieden, waar het wordt gevangen in de grote oceaanstromingen, de zogenoemde gyren. Hierboven zie je de vijf grote gyren (ringvormige zeestromingen), met linksonder de Indische Oceaan, in het midden de Grote Oceaan en rechts de Atlantische Oceaan. De concentratie plastic in deze gyren is wel 25 keer hoger dan daarbuiten.

Plastic wordt door de wind en de stroming meegevoerd naar vijf grote zeegebieden, waar het wordt gevangen in de grote oceaanstromingen, de zogenoemde gyren. Hierboven zie je de vijf grote gyren (ringvormige zeestromingen), met linksonder de Indische Oceaan, in het midden de Grote Oceaan en rechts de Atlantische Oceaan. De concentratie plastic in deze gyren is wel 25 keer hoger dan daarbuiten.NOAA

De meeste stukjes plastic in deze ‘plastic soep’ zijn zo klein dat ze nauwelijks waarneembaar zijn met het blote oog. Er is geschat dat er op sommige plekken in deze plastic soep zes keer zoveel plastic dan plankton zit (in gewicht).

Met name de kleine stukjes plastic, ook wel microplastics en nanoplastics genoemd, zijn lastig om op te ruimen.

Met name de kleine stukjes plastic, ook wel microplastics en nanoplastics genoemd, zijn lastig om op te ruimen.The 5 Gyres Institute

De afvalsoepen zijn moeilijk op te ruimen, want de meeste afvaldeeltjes zijn heel klein en opruimen midden op de oceaan is logistiek moeilijk en kost veel geld. Steeds meer oplossingen worden er aangedragen, waaronder die van de Ocean Cleanup. Zij willen proberen installaties met vangarmen in de oceanen te plaatsen die het plastic kunnen wegvangen. Het idee is dat het afval vanzelf de vangarmen bereikt, omdat het door de stromingen naar ze toegevoerd wordt.

Het plan van de Ocean Cleanup is om gebruik te maken van de zeestromingen voor het verzamelen van al het afval in de gyren.Erwin Zwart/The Ocean Cleanup

De zeestroom voert het afval aan en dat wordt opgevangen door de lange vangarmen. Vervolgens wordt dit afval opgeslagen in een grote tank. Vervolgens kan die tank worden geleegd door een schip en kan het afval aan land worden verwerkt/gerecycled. Erwin Zwart/The Ocean Cleanup

In juni 2016 is het eerste prototype in de Noordzee geplaatst om het idee te testen in de praktijk.The Ocean Cleanup

Om het probleem te beperken moeten we in elk geval zorgen dat er niet nog meer afval in de oceanen terechtkomt!

3Microplastics en nanoplastics

Ook minuscuul kleine plasticdeeltjes kunnen schade veroorzaken. Zulke kleine deeltjes heten microplastics (kleiner dan 5 mm in diameter) of nanoplastics (kleiner dan 100 nanometer). Ze kunnen op twee manieren ontstaan. Als eerst doordat ze in bijvoorbeeld cosmeticaproducten (zoals scrubs en tandpasta) gebruikt worden en na gebruik in het mariene milieu terecht komen. Als tweede doordat grotere stukken plastic niet of nauwelijks verteren, maar afbreken tot steeds kleinere stukken plastic. Omdat ze gegeten worden door kleine dieren onderaan de voedselketen, is het mogelijk dat micro- en nanoplastics de hele voedselketen beïnvloeden.

Micro- en nanoplastics kunnen worden opgenomen door zoöplankton, zoals duidelijk te zien is aan de oplichtende plastic deeltjes in bovenstaande afbeelding.

Micro- en nanoplastics kunnen worden opgenomen door zoöplankton, zoals duidelijk te zien is aan de oplichtende plastic deeltjes in bovenstaande afbeelding.Reprinted with permission from M. Cole, P. Lindeque, E. Fileman, et al. Copyright 2013 American Chemical Society

Plastic bestaat voor een deel uit chemicaliën, zoals vlamvertragers en weekmakers. Sommige daarvan zijn giftig. Als hele kleine dieren microplastics opeten, komen de chemische stoffen in hun weefsels en bloed terecht. Dan is de concentratie van deze stoffen misschien nog niet zo hoog. Maar naarmate deze dieren gegeten worden door dieren hoger in de voedselketen, hopen de chemische stoffen zich op: de concentratie wordt steeds hoger. Dit proces heet bioaccumulatie. Zo kan het zijn dat deze chemicaliën hun weg vinden in de hele voedselketen – tot naar de vis die op ons bord ligt!

Naarmate je hoger in de voedselketen komt, neemt de concentratie aan chemicaliën toe. Chemische stoffen die door plankton aan de basis van de voedselketen worden opgenomen kunnen daardoor uiteindelijk terecht komen in de top van de voedselpiramide.

Naarmate je hoger in de voedselketen komt, neemt de concentratie aan chemicaliën toe. Chemische stoffen die door plankton aan de basis van de voedselketen worden opgenomen kunnen daardoor uiteindelijk terecht komen in de top van de voedselpiramide.ProSea

Nanoplastics kunnen nog grotere problemen veroorzaken dan microplastics. Ze kunnen zelfs door celmembranen heen dringen en daar schade veroorzaken, zoals ontstekingen.

Microplastics en nanoplastics zijn inmiddels wijdverspreid over alle wereldzeeën. Ook kan je in bijna elk schepje strandzand, dat je waar ook ter wereld verzamelt, kleine stukjes plastic vinden. De gevolgen van de kleine plasticdeeltjes worden op dit moment volop onderzocht.

4Wat zijn de regels

Net als alle andere zeevarende schepen zijn vissersschepen gebonden aan de lozingsregels van het MARPOL verdrag. Dat verdrag is vastgesteld door de Internationale Maritieme Organisatie, de IMO. In bijlage 5 (Annex V) staan de regels voor vaste afvalstoffen. Als gevolg daarvan is overal op zee lozing van afval verboden, behalve fijngemalen voedselafval.

Van dit type afval is de herkomst makkelijk te herleiden, want een vissershandschoen is afkomstig van de visserijsector. Het overboord gooien van afval is verboden, maar in dit geval ook nog eens heel slecht voor het imago van de visserijsector.

Van dit type afval is de herkomst makkelijk te herleiden, want een vissershandschoen is afkomstig van de visserijsector. Het overboord gooien van afval is verboden, maar in dit geval ook nog eens heel slecht voor het imago van de visserijsector.Stichting de Noordzee

De IMO heeft de Noordzee aangewezen als speciaal gebied waar strengere milieueisen gelden, op de Noordzee gelden daarom extra regels waar het fijngemalen voedsel overboord mag. Dit betekent dat al het afval dat je op de Nederlandse en andere Noord-Europese stranden aantreft illegaal in zee is geloosd of op het strand is achtergelaten!

5Hoe gaat het in de Nederlandse visserij?

Aan boord van schepen worden afvalstoffen verzameld in bakken, zakken (‘bigbags’) of containers. Er kan een aparte opslagruimte zijn. Soms wordt afval per type gescheiden bewaard. In alle Nederlandse havens waar vissersschepen komen zijn ‘Haven-Ontvangst- Installaties’ (HOI’s) ingesteld. HOI’s zamelen vaste en vloeibare afvalstoffen tegen betaling in en verwerken deze verder.

Een Haven-Ontvangst-Installatie (HOI).

Een Haven-Ontvangst-Installatie (HOI).Rijkswaterstaat

 

Voor Klein Gevaarlijk Afval (KGA: filters, poetslappen, vetten, verfresten en tl-lampen) bestaat een speciale regeling, de ‘SFAV-regeling’. SFAV staat voor Stichting Financiering Afvalstoffen Visserij en is een initiatief vanuit de sector zelf. Dit is een abonnement systeem, waarbij elk vissersschip dat lid is een vaste bijdrage betaalt, waarna het een bepaalde hoeveelheid afval zonder verdere kosten kan afgeven. Die hoeveelheid is gekoppeld aan het aantal PK’s van het schip.

Green Deal Visserij voor een Schone Zee

De visserij werkt actief mee aan het verminderen van afval in zee, onder andere door het tekenen van de Green Deal ‘Visserij voor een schone zee’. Hierin hebben vissers, visserijhavens, afvalverwerkers, NGOs en de overheid afgesproken om samen te werken aan een schone zee. In de Green Deal ligt de focus op praktische oplossingen zoals betere afvalvoorzieningen aan boord van schepen en in de havens, maar ook aan meer bewustwording wordt gewerkt.

Tijdens het HavenVistijn op 13 augustus 2016 ondertekenden de gemeente Texel, CIV Texel, KIMO Nederland/België en de ECNC Land & Sea Group drie belangrijke overeenkomsten, waaronder een Green Deal Visserij. Hiermee spreken Texelse vissers, havens en de gemeente af de hoeveelheid afval die door de visserijsector in zee belandt, te verminderen.

Tijdens het HavenVistijn op 13 augustus 2016 ondertekenden de gemeente Texel, CIV Texel, KIMO Nederland/België en de ECNC Land & Sea Group drie belangrijke overeenkomsten, waaronder een Green Deal Visserij. Hiermee spreken Texelse vissers, havens en de gemeente af de hoeveelheid afval die door de visserijsector in zee belandt, te verminderen.Jacqueline van Dongen

De visserij wil werken aan een toekomst waarbij de sector goed en economisch maatschappelijk aanvaardbaar kan functioneren. De visserij zoekt daarom bewust naar manieren om bij te dragen aan verdere verduurzaming van de visserij. Met het ondertekenen van de Green Deal werkt de visserij aan de aanpak van afval binnen de sector. Hieronder valt niet alleen afval uit de bedrijfsvoering en vistuig, maar ook huishoudelijk en opgevist afval. De overheid maakt zich binnen de deal sterk voor uitwisseling van kennis en zorgt voor financiering van projecten.

Fishing For Litter

Vissers krijgen tijdens het vissen veel afval in hun netten dat eerder door andere zeegebruikers in zee is gedumpt of via rivieren en land in zee is gespoeld. Vroeger werd dat afval gewoon weer terug in zee gegooid, maar sinds 2006 doet de visserij in Nederland mee aan het project Fishing for Litter. Vissers die meedoen aan dit project nemen dit zwervuil mee naar land, waar het zonder kosten voor de vissers wordt ingenomen, afgevoerd en verwerkt. Zo werken vissers actief mee aan het schoonmaken van de zee.

Afval aan boord van een schip dat deelneemt aan Fishing For Litter.

Afval aan boord van een schip dat deelneemt aan Fishing For Litter.KIMO

In 2014 deden in Nederland 75 visserschepen mee aan het project en werd 224 ton afval uit zee gehaald.

VisPluisVrij

Pluis is een mooi product, dat goed helpt de netten te beschermen. Helaas komt tijdens het vissen ook een gedeelte van de plastic pluisdraadjes in zee en op het strand terecht; en dat is voor velen binnen en buiten de visserijsector een ongewenste situatie.

Gebruik van pluis in de visserij.

Gebruik van pluis in de visserij.www.vispluisvrij.nl

Jaarlijks schaft de Europese visserij ongeveer 100.000 kilo pluis aan. Daarvan is het aandeel van de Nederlandse vissers ongeveer 40.000 kilo. Van het pluis slijt ongeveer 10-25% tijdens het vissen af, een onbekend gedeelte komt tijdens onderhouds-werkzaamheden in zee terecht. Dit blijkt ook uit de monitoringsgegevens van Rijkswaterstaat van afval op stranden. Pluisdraadjes zijn daarbij één van de meest aangetroffen typen afval: meer dan 100 stukjes pluisdraad per 100 meter strand.

In het project Vispluisvrij werkt de visserij samen met Stichting De Noordzee en het ministerie van I&M om de hoeveelheid pluis die jaarlijks in zee terechtkomt te verminderen. Er wordt onder andere gekeken naar het gebruik van alternatieven voor pluis. Materialen die net zo goed werken, maar duurzamer zijn. Ook wordt gekeken naar alternatieve netontwerpen, waardoor er minder slijtage (en dus pluis nodig) is.

Er worden meerdere materialen in de praktijk getest door vissers om te kijken of er een geschikt alternatief voor pluis te vinden is.

Er worden meerdere materialen in de praktijk getest door vissers om te kijken of er een geschikt alternatief voor pluis te vinden is.VisPluisVrij

Veel winst valt echter ook te halen op andere vlakken, die wellicht zelfs nog dichter binnen handbereik liggen. Zo kunnen er stappen gemaakt worden in de manier waarop aan boord met pluisresten omgegaan wordt. Het project zorgt er daarom ook voor dat vissers goede informatie krijgen en zich bewust zijn van het probleem en van mogelijke oplossingen.

Door pluis netjes te bewaren en aan de wal af te geven kun je al behoorlijk bijdragen aan het verminderen van het probleem.

Door pluis netjes te bewaren en aan de wal af te geven kun je al behoorlijk bijdragen aan het verminderen van het probleem.VisPluisVrij