De Noordzee

Nederlandse vissers hebben het grote geluk dat ze zo dicht bij de Noordzee wonen. Want de Noordzee is een uniek visgebied. Door de ligging en de eigenschappen van het gebied is het een ideale leefomgeving voor veel vissoorten en ander zeeleven. Van alle vis die gevangen wordt in het hele Atlantische gebied komt ongeveer 20% uit de Noordzee. En de Noordzee is maar 0,5% van de oppervlakte van dat gebied!

Hier zie je een kaart van de Noordzee. Het is een randzee van de Atlantische Oceaan in het noordwesten van Europa.

Hier zie je een kaart van de Noordzee. Het is een randzee van de Atlantische Oceaan in het noordwesten van Europa.Uwe Dedering

De Noordzee is een relatief ondiepe zee, die de overgang vormt tussen het land en de diepten van de Atlantische Oceaan. De Noordzee ligt boven een onderzees plateau dat een voortzetting is van het land (het continent). Dat plateau heet het Continentaal Plat (CP). De Noordzee wordt ook wel de randzee van de Atlantische Oceaan genoemd.

Het Continentaal Plat onder de Noordzee loopt in de richting van de oceaan geleidelijk af tot ongeveer 200 meter diepte, waarna de bodem vrij plotseling naar beneden duikt. Daar begint de oceaan met een gemiddelde diepte van 3.750 meter.

Hier zie je de overgang van het Continentaal Plat (lichtblauw) naar de Atlantische oceaan (donkerblauw).

Hier zie je de overgang van het Continentaal Plat (lichtblauw) naar de Atlantische oceaan (donkerblauw). DST

1Veel plankton, veel vis

Randzeeën zijn rijke visgronden. Vissen vinden in het ondiepe water veel voedsel. Ze eten vooral plankton. Dit zijn microscopisch kleine plantjes en diertjes die in het water zweven. In de Noordzee zit extra veel plankton. Dat komt doordat de Noordzee redelijk warm en rijk aan voedingsstoffen is. Die voedingsstoffen komen vanuit de oceaan en met rivieren de Noordzee binnen. De golfstroom – een stroming die vanuit het tropische Caribische gebied naar de Noord-Atlantische Oceaan trekt – voert relatief warm water aan. In de zomer wordt het ondiepe water nog eens extra verwarmd door de zon. Voor plankton zijn dat ideale leefomstandigheden.

De Golfstroom is een snelle, krachtige warme stroming in de oceaan. Het begin van de Golfstroom ligt in de Golf van Mexico. Uiteindelijk steekt de Golfstroom via de oostelijke kusten van de Verenigde Staten de Atlantische Oceaan over en bereikt het Europa ter hoogte van de Golf van Biskaje.

De Golfstroom is een snelle, krachtige warme stroming in de oceaan. Het begin van de Golfstroom ligt in de Golf van Mexico. Uiteindelijk steekt de Golfstroom via de oostelijke kusten van de Verenigde Staten de Atlantische Oceaan over en bereikt het Europa ter hoogte van de Golf van Biskaje.RedAndr

2Ligging van de Noordzee

De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. Om precies te zijn wordt de Noordzee met haar totale oppervlakte van 575.000 km2 begrensd door:

  • In het zuiden de lijn tussen Dover en Calais.
  • In het noorden de lijn tussen de Noorse kust (61 oB.) tot een punt ten noorden van Shetland (1o W.L.), over de Shetland eilanden en de Orkney’s naar de Schotse kust.

In het oosten de lijn van Jutland (Hanstholm) via het Skagerrak naar Noorwegen.

Een overzicht van de landen die de Noordzee omringen.

Een overzicht van de landen die de Noordzee omringen.Halava

De Noordzee heeft iets weg van een fuik omdat vis moeilijk uit het gebied kan ontsnappen. Dat komt door de natuurlijke grenzen van de Noordzee. Deze grenzen worden gevormd door de warme golfstroom in het zuiden en de diepte en de lagere temperatuur van de oceaan in het noorden. De vis zwemt dus niet weg uit de Noordzee, maar er komt ook geen vis uit de omringende oceanen de Noordzee in.

3Diepte van de Noordzee

De gemiddelde diepte van de Noordzee is 94 meter. De bodem loopt vanuit het zuiden geleidelijk naar beneden. De waterdiepte geeft het onderscheid tussen de zuidelijke, centrale en noordelijke Noordzee.

  • Het zuidelijk deel, ten zuiden van de Doggersbank tussen Nederland en Engeland en een brede strook langs de Duitse bocht en de Deens kust zijn het ondiepst, gemiddeld 40 meter.
  • Het centrale deel heeft een diepte van 100 meter.
  • Het noordelijk deel heeft een diepte tot 200 meter. Dicht bij de kust van Noorwegen ligt een geul met de naam Noorse Diep. Deze geul is op sommige plaatsen zelfs 300 meter diep.

De gemiddelde diepte van de Noordzee is 94 meter, terwijl een groot deel van de Noordzee veel ondieper is. Dit komt doordat met name de Noordelijke Noordzee voor de kust van Noorwegen enorme dieptes kent die het gemiddelde omlaag halen. Karakteristiek voor de Noorse kust zijn de Fjorden.

De gemiddelde diepte van de Noordzee is 94 meter, terwijl een groot deel van de Noordzee veel ondieper is. Dit komt doordat met name de Noordelijke Noordzee voor de kust van Noorwegen enorme dieptes kent die het gemiddelde omlaag halen. Karakteristiek voor de Noorse kust zijn de Fjorden.ProSea

4Stroming in de Noordzee

Golven, getijden en stromingen houden het water van de Noordzee voortdurend in beweging. Vooral zeestromingen hebben grote invloed op visbestanden. Ze zorgen namelijk voor de verspreiding van plankton, visseneieren en larven.

Zeestromingen ontstaan door de wind, door de draaiing van de aarde en door verschillen in temperatuur en het zoutgehalte van het water. De Noordzee staat vooral onder invloed van de warme golfstroom, die opgewarmd water van de oostkust van Amerika naar het koudere noorden brengt.

De golfstroom stuwt oceaanwater via de noordkant langs de Shetlandeilanden de Noordzee in. Daar stroomt elk jaar maar liefst 50.000 kubieke kilometer oceaanwater de Noordzee in. Voor de Doggersbank splitst deze stroming in drieën: naar het zuidwesten, naar het zuidoosten en naar het Skagerrak. De golfstroom veroorzaakt ook een stroming door het Kanaal tussen Engeland en Frankrijk. Daar stroomt jaarlijks 5.000 kubieke kilometer water de Noordzee in. De Oostzee levert jaarlijks 500 kubieke kilometer brak water aan de Noordzee. De verschillende rivieren voegen daar nog eens 300 kubieke kilometer zoet water aan toe.

De verschillende stromingen in de Noordzee.

De verschillende stromingen in de Noordzee.Ecomare

Door die stromingen wordt al het water in de Noordzee één keer in de twee jaar ververst. Waar stromingen elkaar ontmoeten, ontstaan ronddraaiende stromen die neren worden genoemd. In de Noordzee komen twee grote neren voor: één ten zuiden en één ten noordoosten van de Doggers­bank.

In de Noordzee is het water ook in beweging door het getij. De vloedstroom verplaatst meer water langs de Nederlandse kust dan de ebstroom. Per saldo stroomt het water langs de Nederlandse kust daarom van zuidwest naar noordoost richting het Waddengebied.

5De bodem van de Noordzee

Niet overal in de Noordzee komen dezelfde vissen voor. De samenstelling van de zeebodem bepaalt welke vissoorten er leven. De bodemsoort is ook van invloed op de smaak en de kleur van de vissen.

Op een zanderige bodem zul je andere soorten planten en dieren van dan op een grindbodem.

Op een zanderige bodem zul je andere soorten planten en dieren van dan op een grindbodem.Stichting de Noordzee

Het grootste deel van de Noordzeebodem bestaat uit zand, klei en slib, dat met rivierwater in zee is gekomen. Sommige gedeelten bestaan uit rotsgrond. Weer andere delen, waaronder de Doggersbank, zijn bedekt met een veenlaag. Veen ontstaat uit planten die zijn vergaan. Ooit lag de hele zuidelijke Noordzee droog en waren grote stukken begroeid met planten en bomen. Na de laatste ijstijd, 10.000 jaar geleden, steeg de zeespiegel weer en verdween deze begroeiing onder water.

Verspreid over de gehele Noordzee komen gebieden voor waar grind, stenen en keien liggen. Ze zijn tijdens de ijstijd vanuit de bergen van Noorwegen en Zweden met gletsjers meegevoerd, die zich langzaam naar het zuiden bewogen.

Voor de visserij is kennis van de bodem van groot belang. De bodem bepaalt niet alleen welke vissen er voorkomen, maar bodemsoort en de diepte bepalen ook met welk vistuig kan worden gevist. Er kan onderscheid worden gemaakt tussen harde gronden, zachte gronden en steengronden:

  • Harde gronden zijn over het algemeen vlakke zandgronden.
  • Zachte gronden bevatten veel slib, klei en modder.
  • Op de steengronden komen veel zwerfstenen en rotsen voor. Hier kan niet met bodemnetten, maar wel met drijfnetten worden gevist.

De samenstelling van de bodem van de Noordzee is hierboven te zien. Het bestaat voornamelijk uit zand, slib en grind.

De samenstelling van de bodem van de Noordzee is hierboven te zien. Het bestaat voornamelijk uit zand, slib en grind.ProSea

6Een stukje Nederland

Het stukje Noordzee tot 12 mijl uit de kust noemen we de Territoriale Zee. Dat is een stukje Nederland. De Nederlandse regering beslist over het gebruik van dat Nederlandse deel de Noordzee.

Over het gebruik van de zee buiten de 12 mijl zijn afspraken gemaakt tussen de landen die rondom de Noordzee liggen (Groot Brittannië, Noorwegen, Denemarken, Duitsland, Nederland, België en Frankrijk). Dat stuk zee, tot 200 mijl uit de kust, heet de Exclusieve Economische Zone (EEZ). Elk land dat grenst aan de Noordzee heeft een stuk van deze zee als eigen EEZ (zie onderstaande afbeelding). Binnen de eigen EEZ heeft een land het recht op het gebruik van stoffen in de bodem, het water en de lucht. De EEZ van de Europese Unie is een gedeeld gebied. Dit betekent dat Europese schepen in buitenlandse wateren mogen vissen.

De Exclusieve Economische Zones van de verschillende landen om de Noordzee.

De Exclusieve Economische Zones van de verschillende landen om de Noordzee.Inwind

Voor het Nederlands deel van de Noordzee wil de regering twee dingen:

  • Meer geld verdienen aan activiteiten op de Noordzee.
  • De natuur behouden en ontwikkelen door alle economische activiteiten op de Noordzee op een duurzame manier te ontwikkelen en op elkaar af te stemmen.

Het regeringsbeleid gaat uit van het voorzorgsprincipe. Als gevolg hiervan kan er alleen geld verdiend worden aan activiteiten op zee als dit geen schade aan de natuur oplevert. Dat is een voorwaarde voor het toestaan van nieuwe activiteiten op de Noordzee. Als onduidelijk is of een nieuwe activiteit schade voor de natuur oplevert, gaat het niet door.

Nederland gaat bij het beheer van de Noordzee ook uit van de zogenaamde ecosysteembenadering. Dat betekent dat we niet kijken naar het beheren van één afzonderlijke diersoort, zoals een bruinvis, en ook niet naar één bepaald soort gebied, zoals een rif of een zandbank. Bij het beheren van de Noordzee volgens de ecosysteembenadering gaat het over het hele ecosysteem, van plankton tot bruinvis, van zachte grond tot steengrond.

7Menselijk gebruik van de Nederlandse Noordzee

De Noordzee wordt steeds vaker gezien als een gebied voor economische activiteiten, waar op het land geen ruimte meer voor is. Denk aan een nieuw vliegveld in zee, uitbreiding van de haven van Rotterdam of een windmolenpark. De Noordzee is dus al lang niet leeg meer. Op de Noordzee wordt olie, gas, zand en grind uit de bodem gewonnen, er wordt gevist, er zijn windmolenparken en militaire oefenterreinen en er lopen een aantal zeer drukke scheepvaartroutes doorheen. Dieren in de Noordzee krijgen te maken met steeds meer drukte op de Noordzee.

Het wordt steeds drukker op de Noordzee. Hierboven zie je ook recreatievaartuigen, windmolen en in de verte vrachtschepen.

Het wordt steeds drukker op de Noordzee. Hierboven zie je ook recreatievaartuigen, windmolen en in de verte vrachtschepen.CGP Grey

Hoe meer activiteiten er zijn op de Noordzee, hoe meer ruimte er nodig is. Dat betekent soms dat verschillende activiteiten last van elkaar kunnen krijgen. Er komen bijvoorbeeld steeds meer plekken waar niet kan of mag worden gevist.

Olie- en gaswinning

Gaswinning in de Noordzee is belangrijk voor Nederland, omdat bijna de helft van het Nederlandse gas daar vandaan komt. In 2006 werd er ruim 25 miljard kubieke meter gas uit de Noordzee gehaald. Olie wordt vooral gewonnen in het midden en noorden van de Noordzee. De olie-industrie is daarom voor het grootste deel in Britse en Noorse handen.

In de Noordzee staan een groot aantal productieplatforms die olie of gas uit de bodem winnen.

In de Noordzee staan een groot aantal productieplatforms die olie of gas uit de bodem winnen.Stichting de Noordzee

Op het Nederlands deel van het Continentaal Plat (NCP) staan ongeveer negentig gaswinningsinstallaties. Rondom iedere gasinstallatie is wettelijk een veiligheidszone van 500 meter ingesteld. Niet voor niets, want rondom zo’n installatie kunnen op de zeebodem allerlei pijpleidingen en afsluiters zijn geplaatst. En het stuktrekken van een afsluiter of pijpleiding kan ernstige gevolgen hebben voor het schip, de bemanning en het milieu. Veel vissen zoeken rond pijpleidingen beschutting. Voor vissers is het daardoor wel verleidelijk om juist daar te vissen. Maar een vissersschip dat binnen de veiligheidszonde vist, loopt grote kans om zijn netten te verliezen en riskeert een aanzienlijke boete.

Een tanker kan gebruikt worden voor het vervoeren van olieproducten.

Een tanker kan gebruikt worden voor het vervoeren van olieproducten.Stichting de Noordzee

Buiten de veiligheidszone van 500 meter moeten pijpleidingen zo zijn ingegraven dat ze niet door vistuig kunnen worden beschadigd. Maak daarom bij het tegenkomen van rare onderzeese obstakels buiten de veiligheidszone altijd melding bij de autoriteiten.

Kabels en leidingen

In 1922 werd de eerste telefoonkabel tussen Engeland en Nederland in de Noordzee gelegd. Daarna zijn er heel veel nieuwe kabels en leidingen bijgekomen. Op het NCP ligt ongeveer 3.700 kilometer pijpleiding en 4.000 kilometer kabel, vooral in het zuidelijk deel.

Een kabellegger op de Noordzee.

Een kabellegger op de Noordzee.Ecomare

Die kabels worden niet alleen gebruikt voor telefoonverkeer, maar ook voor andere datacommunicatie en voor het transport van elektriciteit. De elektriciteitskabels zijn bijvoorbeeld nodig voor de windmolenparken op zee.

Een overzicht van alle kabels in de Noordzee.

Een overzicht van alle kabels in de Noordzee.Rijkswaterstaat

Vroeger ontstonden er af en toe problemen met bodemvistuigen die kabels beschadigden en voor storingen zorgden. Tegenwoordig zijn bodemvistuigen voorzien van kabelbeschermende constructies. Conflicterend ruimtegebruik tussen kabels en andere gebruiksfuncties worden vermeden door nieuwe kabels beter in de bodem in te graven. Aan weerszijden van de kabels en leidingen geldt vaak een onder­houds­zone van 500 meter. De eigenaar moet namelijk bij de kabel kunnen om deze te onderhouden. Deze onderhoudszone is echter geen verboden terrein voor de visserij.

Zand- en grindwinning

Nederland heeft huizen en wegen nodig. Om die te bouwen is zand en grind nodig. En dat is volop aanwezig… op de bodem van de Noordzee!

Zandwinning is belangrijk voor zandsuppletie. Hierbij wordt zand opgespoten om bestaande stranden te verbreden, nieuwe stranden aan te leggen of om de gehele kust van extra zand te voorzien.

Zandwinning is belangrijk voor zandsuppletie. Hierbij wordt zand opgespoten om bestaande stranden te verbreden, nieuwe stranden aan te leggen of om de gehele kust van extra zand te voorzien.Stichting de Noordzee

Bijna de helft van al het zand dat we in Nederland gebruiken komt uit de Noordzee. Dat is elk jaar 25 miljoen m3 zand. Nederland is de belangrijkste zandwinner op de Noordzee. Dat zeezand wordt vooral gebruikt als ophoogzand voor de bouw van huizen en wegen en voor de bescherming van de kust (zandsuppletie). Zand mag in het Nederlandse deel van de Noordzee alleen gewonnen worden op plaatsen waar de zee minimaal 20 meter diep is of in gebieden die 20 kilometer buiten de kust liggen. Van de bodem mag maximaal de bovenste twee meter weggegraven worden.

Een overzicht van de verschillende zandwingebieden op het Nederlands Continentaal Plat.

Een overzicht van de verschillende zandwingebieden op het Nederlands Continentaal Plat.Rijkswaterstaat

Zand- en grindwinning hebben grote gevolgen voor het milieu van de Noordzee. Je kunt je voorstellen wat er gebeurt met het leven in zee als je de bodem tot twee meter diep weghaalt. Je moet daarom een vergunning hebben om zand te winnen op de Noordzee. Voor een winning dieper dan twee meter is zelfs een aparte milieueffectrapportage vereist. Daarvoor moet je eerst extra onderzoek doen.

Windmolens

Fossiele brandstoffen zoals olie en gas vervuilen bij verbranding het milieu. Bovendien raken de voorraden ooit op. Daarom zoeken we naar alternatieve energiebronnen die schoon zijn en nooit opraken. Voor Nederland is vooral windenergie interessant. Als er tenminste een plek wordt gevonden om windmolens neer te zetten. In een klein en dichtbevolkt land als Nederland is dat lastig. Maar op zee is meer ruimte en waait het nog harder dan op het land. De Noordzee lijkt dus een logische plek om windmolens neer te zetten.

Het offshore windpark voor de kust van Egmond aan Zee.

Het offshore windpark voor de kust van Egmond aan Zee.Stichting de Noordzee

De Nederlandse regering wil in het jaar 2023 4.450 megawatt aan windenergie op zee opwekken. Dat is ongeveer 3% van het totale energieverbruik in 2023, oftewel 5 miljoen huishoudens. In 2006 is het eerste windmolenpark bij Egmond aan Zee geopend. Naast Nederland hebben regeringen van andere Noordzeelanden, zoals die van Groot-Brittannië, ook plannen voor het ontwikkelen van windmolenparken op de Noordzee.

Locatie windmolenparken in het Nederlandse deel van de Noordzee. Sommige windmolenparken bestaan al (donkerblauw), sommige zijn in aanbouw of verwacht men binnenkort aan te leggen (lichtblauw) en verder zijn er ook nog andere gebieden aangewezen die in aanmerking zouden kunnen komen (geel).

Locatie windmolenparken in het Nederlandse deel van de Noordzee. Sommige windmolenparken bestaan al (donkerblauw), sommige zijn in aanbouw of verwacht men binnenkort aan te leggen (lichtblauw) en verder zijn er ook nog andere gebieden aangewezen die in aanmerking zouden kunnen komen (geel).Rijkswaterstaat

De windparken zelf en een zone van 500 meter eromheen worden tot gesloten gebied voor de scheepvaart en de visserij verklaard om ongelukken te voorkomen. Als je bedenkt dat er misschien wel 2.000 windmolens komen te staan, dan begrijp je dat de visserij daar niet gelukkig mee is. Maar uiteindelijk is een meerderheid in de samenleving wel voor windmolenparken. Daarom onderzoekt de visserijsector hoe visserij en windenergie het best te combineren zijn.

Militaire oefeningen

Meer dan 7% van het NCP (4.200 km2) wordt voor militaire doeleinden door Defensie gebruikt; bijvoorbeeld als oefenterrein. Deze gebieden worden gebruikt door de marine, de land- en de luchtmacht. Hoe vaak militaire gebieden worden gebruikt, varieert van dagelijks tot een paar keer per jaar. Militaire gebieden kunnen soms door anderen worden gebruikt.

Ruim 7% van het Nederlandse deel van de Noordzee is beschikbaar voor militaire doeleinden. Dat zijn schietoefeningen, vliegoefeningen en oefeningen in het ruimen van mijnen.

Ruim 7% van het Nederlandse deel van de Noordzee is beschikbaar voor militaire doeleinden. Dat zijn schietoefeningen, vliegoefeningen en oefeningen in het ruimen van mijnen. Rijkswaterstaat

Scheepvaart

Scheepvaart is een belangrijk transportmiddel voor mensen en producten. Bijna 90% van de wereldhandel gaat over zee. De haven van Rotterdam is een van de grootste havens ter wereld en de Noordzee is wereldwijd een van de drukst bevaren zeegebieden. Per jaar passeren 250.000 schepen het Nederlandse deel van de Noordzee. Vooral in het zuidelijke deel is de verkeersintensiteit hoog.

Een containerschip in de haven van Rotterdam.

Een containerschip in de haven van Rotterdam.Kees Torn

Op het NCP zijn vaste routes voor de grote scheepvaart ingesteld. Het zijn de snelwegen op zee. Alle routes hebben voor de vaart in tegenovergestelde richtingen gescheiden vaarbanen. Op de scheepvaartroutes mogen geen olieplatforms of andere hindernissen gebouwd worden. De scheepvaartroutes zijn om de militaire oefengebieden heen gelegd. De routes beslaan 2.400 vierkante kilometer (4% van het NCP). Visserij en recreatievaart worden gezien als gewone verkeersdeelnemers en moeten zich dus aan de algemene scheepvaartregels houden.

De in totaal 3.600 km2 aan scheepvaartroutes, aanloopgebieden en clearways op het Nederlands Continentaal Plat mogen niet in conflict komen met andere gebruiksfuncties. De kans daarop is het grootst in gebieden die ook geschikt zijn voor olie- en gaswinning en voor het vestigen van windparken.

De in totaal 3.600 km2 aan scheepvaartroutes, aanloopgebieden en clearways op het Nederlands Continentaal Plat mogen niet in conflict komen met andere gebruiksfuncties. De kans daarop is het grootst in gebieden die ook geschikt zijn voor olie- en gaswinning en voor het vestigen van windparken.Rijkswaterstaat

8Beschermde gebieden - Natura 2000

Doordat we de Noordzee steeds intensiever zijn gaan gebruiken voor allerlei menselijke activiteiten, is de zeenatuur steeds meer onder druk komen te staan. Hierdoor dreigen unieke en waardevolle stukken natuur verloren te gaan. De Noordzee is immers het grootste natuurlijke gebied van Nederland met een rijke verzameling aan zeeleven.

Een van de manieren om de natuur van de Noordzee tegen de invloed van (te veel) menselijke activiteiten te beschermen, is het aanwijzen van beschermde gebieden. Op grond van internationale en Europese verdragen moet Nederland zeegebieden met een bijzondere natuurwaarde beschermen. Een belangrijk doel is om samen met andere Europese landen een netwerk van beschermde gebieden te maken – het Natura 2000 netwerk. Op land bestaat dat netwerk al, nu is de zee aan de beurt. Over het algemeen loopt de bescherming van de zee wereldwijd achter op de bescherming van het land. Van het landoppervlak op de aardbol is 14% beschermd, terwijl slechts 1% van alle oceanen beschermd worden.

Door beschermde gebieden aan te wijzen en in die gebieden alleen gebruik toe te staan dat geen negatief effect heeft op beschermde natuur, kan de natuur zich in die gebieden herstellen. Hierdoor neemt de kwaliteit van de natuur in ons deel van de Noordzee toe. Dit kan voor de visserij een voordeel zijn. Het bevorderen van de visstand is echter geen direct doel van Natura 2000. Het kan wel een positief bijeffect zijn. Maar het eigenlijke doel van de Natura 2000 gebieden is het behoud en herstel van de biodiversiteit in Europa.

Om te kunnen bepalen welke gebieden in de Noordzee speciale bescherming nodig hebben, heeft de Europese Commissie een lijst met leefgebieden en soorten opgesteld die op EU-schaal beschermd dienen te worden. Bij de keuze van gebieden wordt dus gekeken naar soorten  (bijvoorbeeld bodemdieren, vissen, vogels en zeezoogdieren) en naar bodemtypen, zoals zandbanken of riffen met stenen en grind.

De Noordzee Natura 2000 gebieden, waarbij de groene gebieden aangewezen Natura 2000 gebieden zijn. De gele gebieden zijn aangewezen als mogelijk ecologisch waardevolle gebieden. De groen gestreepte gebieden zijn aangewezen als zoekgebied voor bodembeschermende maatregelen op Friese Front (C) en Centrale oestergronden (I). De blauw gestippelde gebieden zijn aangewezen als beperkt toegankelijke gebieden voor (bepaalde vormen van) visserij.

De Noordzee Natura 2000 gebieden, waarbij de groene gebieden aangewezen Natura 2000 gebieden zijn. De gele gebieden zijn aangewezen als mogelijk ecologisch waardevolle gebieden. De groen gestreepte gebieden zijn aangewezen als zoekgebied voor bodembeschermende maatregelen op Friese Front (C) en Centrale oestergronden (I). De blauw gestippelde gebieden zijn aangewezen als beperkt toegankelijke gebieden voor (bepaalde vormen van) visserij.Rijkswaterstaat

In de kustzone zijn de Vlakte van de Raan, de Voordelta en de Noordzeekustzone aangewezen als Natura 2000-gebied. De Natura 2000-gebieden die in de Noordzee worden gerealiseerd, omvatten samen 19% van de Nederlandse Exclusieve Economische Zone. Dat is een zeegebied van 10.260 km² ofwel ruim een miljoen hectare. Het gaat om de volgende gebieden:

  • Voordelta
  • Noordzeekustzone
  • Vlakte van de Raan
  • Doggersbank
  • Klaverbank
  • Friese Front

De voordelta

Op 19 februari 2008 is de Voordelta  aangewezen als Natura 2000-gebied op basis van de Europese Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn. De Voordelta beslaat een Noordzeegebied van ruim 900 km² voor de Zuid-Hollandse en Zeeuwse eilanden en strekt zich uit van de Maasvlakte tot aan de punt van Walcheren. Door de afwisseling van zoet, zout, diep en ondiep water – kenmerkend voor een rivierdelta – is het een belangrijk leef- en foerageergebied voor zeehonden, vissen en vogels.

Hierboven zie de beschermingsmaatregelen die zijn getroffen voor bestaande activiteiten in de Voordelta.

Hierboven zie de beschermingsmaatregelen die zijn getroffen voor bestaande activiteiten in de Voordelta.Beheerplan Voordelta

Noordzeekustzone

De Noordzeekustzone bestaat uit ‘permanent met zeewater van geringe diepte overstroomde zandbanken’. De Noordzeekustzone loopt van Bergen aan Zee tot Rottumeroog, tussen de hoogwaterlijn en een waterdiepte van twintig meter. Het is een gebied van circa 1450 km². Het gebied valt onder de Habitat- en Vogelrichtlijnen van de EU.

Een weids uitzicht over de Noordzeekust vanaf het strand.

Een weids uitzicht over de Noordzeekust vanaf het strand. Pixabay

Door de sterke getijdenstroom in de kustzone komen jonge platvislarven  in de Waddenzee terecht. De kustzone en de Waddenzee zijn  voedselrijk en ondiep en zijn heel belangrijk als opgroeigebied voor bijvoorbeeld platvissen.

De kustzone is een goed leefgebied voor sommige soorten schelpdieren, zoals spisula (strandschelpen) en mesheften. Er leven verder veel vissoorten die van ondiep water houden, zoals het harnasmannetje en de zandspiering. Veel vogels, bruinvissen en zeehonden gebruiken de kustzone om eten te zoeken. Ten slotte is de kustzone voor mensen een van de weinige plekken in Nederland waar je een wijds, stil en donker landschap kan beleven.

De kleine zwaardschede, ook wel scheermes genoemd, graaft zich meestal diep in het zand in en voedt zich alleen bij vloed.

De kleine zwaardschede, ook wel scheermes genoemd, graaft zich meestal diep in het zand in en voedt zich alleen bij vloed.Hans Hillewaert

Vlakte van de Raan

De Vlakte van de Raan is een habitatrichtlijngebied van circa 175 km² dat bestaat uit ‘permanent met zeewater van geringe diepte overstroomde zandbanken, subtype Noordzeekustzone’.

De Vlakte van de Raan bestaat uit het Nederlandse deel van een complex van zandbanken dat doorloopt voor de Belgische kust van Knokke-Heist. Het gebied loopt van de Westerscheldemonding tot een waterdiepte van twintig meter. Het verbindt de Voordelta met de rijksgrens met België. Eb en vloed en de uitstroom van rivierwater veroorzaken hier een variatie in zoutgehalte, stromingsbeweging, temperatuur en helderheid van het water.

Vlakte van de Raan is als overgangsgebied van open zee naar binnenwater, een belangrijk onderdeel van de trekroute van bepaalde soorten trekvissen zoals de zeeprik.

Vlakte van de Raan is als overgangsgebied van open zee naar
binnenwater, een belangrijk onderdeel van de trekroute van bepaalde soorten trekvissen zoals de zeeprik.Drow_male

Het Friese Front

Het Friese Front ligt ongeveer 75 km ten noorden van Den Helder, omvat een zeegebied van circa 2.880 km² en is uitsluitend vogelrichtlijngebied. Een aanmeldingsprocedure bij de Europese Commissie is niet nodig, omdat het gebied direct door Nederland als vogelrichtlijngebied kan worden aangewezen.

Dit gebied ligt op de overgang tussen de ondiepe zandgronden van de zuidelijke Noordzee en de diepere slibbodems van de Oestergronden. Er komen verschillende watermassa’s en voedingsstoffen samen en er is veel groei van plankton.

Door de hoge planktonproductie op het Friese front is er veel vis aanwezig. Dit trekt ook weer vogels aan, zoals de zeekoet.

Door de hoge planktonproductie op het Friese front is er veel vis aanwezig. Dit trekt ook weer vogels aan, zoals de zeekoet.Stichting de Noordzee

Door al dat plankton trekt dit voedselrijke gebied enorme aantallen bodemdieren, vis, zeezoogdieren en zeevogels aan. Zo is het gebied onmisbaar voor zeekoeten die er hun jongen grootbrengen. Zij halen een geweldig waagstuk uit door met hun jongen van Schotland naar het Friese Front te zwemmen. Op het Friese Front is namelijk veel te eten en kunnen de jongen snel groot worden.

Klaverbank

De Klaverbank is een habitatrichtlijngebied dat valt onder de ‘riffen van open zee’. Het is een zeegebied van circa 1.540 km² op circa 160 km ten noordwesten van Den Helder.

Grindgebieden zijn zeldzaam op de Noordzee. Op ons deel van de Noordzee is de Klaverbank een van de plekken waar ook grote stenen, zand en schelpen voorkomen. De bank is half zo groot als de provincie Utrecht en ligt zo’n 30-40 meter onder de zeespiegel.

De doorschijnende zakpijp is de meest voorkomende zakpijp soort van de Noordzee. Het lichaam van deze zakpijp bestaat uit een zachte, doorzichtige mantel. Soms kunnen de darmen waargenomen worden waarin het opgenomen voedsel zichtbaar is. Ze worden ook gevonden op de Klaverbank.

De doorschijnende zakpijp is de meest voorkomende zakpijp soort van de Noordzee. Het lichaam van deze zakpijp bestaat uit een zachte, doorzichtige mantel. Soms kunnen de darmen waargenomen worden waarin het opgenomen voedsel zichtbaar is. Ze worden ook gevonden op de Klaverbank.ProSea

Door de ‘harde’ bodem leven er veel speciale bodemdieren. Op de stenen kan een tropisch ogende omgeving ontstaan, met kleurrijke zeeanjelieren en anemonen. Er is hier zelfs koraal te vinden: de dodemansduim. Haring, roggen en ook inktvissen kunnen hun eieren afzetten op de harde bodem.

Een koraalsoort die gevonden kan worden op de Klaverbank is de dodemansduim.

Een koraalsoort die gevonden kan worden op de Klaverbank is de dodemansduim.Bengt Littorin

Doggersbank

De Doggersbank is bijna 300 kilometer lang en ligt in het Engelse, Nederlandse, Duitse en Deense deel van de Noordzee. Hij is ontstaan tijdens de laatste ijstijd. De Doggersbank ligt in 40 meter diep water en is ongeveer 20 meter hoog. Boven het hoogste punt van de Doggersbank is het water maar 20 meter diep.

De zeebodem bestaat uit zand, maar aan de randen van de Doggersbank zijn overgangen naar slibrijkere bodems. Het zeewater boven de Doggersbank zelf is voedselarm waardoor er relatief lage aantallen bodemdieren op de Doggersbank voorkomen. Er zijn wel veel verschillende soorten bodemdieren te vinden.

De Doggersbank is een belangrijk paaigebied voor schol.

De Doggersbank is een belangrijk paaigebied voor schol.Stichting de Noordzee

De randen van de Doggersbank zijn wel heel voedselrijk en trekken daarom grote scholen vis aan. Voor scholvissers is de Dogger een heel belangrijk gebied. Verder is de Dogger een belangrijk paaigebied voor schol, wijting en kabeljauw. Vooral in de winter komen er grote aantallen zeevogels op de vis af. Ook witsnuitdolfijnen en bruinvissen zijn vaak in de buurt van de Doggersbank te vinden.

De witsnuitdolfijn is ook te vinden bij de Doggersbank. Witsnuitdolfijnen komen meestal in groepjes van 2-6 exemplaren voor.

De witsnuitdolfijn is ook te vinden bij de Doggersbank. Witsnuitdolfijnen komen meestal in groepjes van 2-6 exemplaren voor.Stichting de Noordzee

Beschermde gebieden en de visserij

Het instellen van beschermde gebieden heeft niet automatisch gevolgen voor de visserij. De bestaande visserij in een gebied wordt niet direct verboden. Maar een beschermd gebied is natuurlijk wel bedoeld om de natuur te beschermen. En om dit te bereiken zullen beheerplannen worden gemaakt, waarin staat welke maatregelen moeten worden genomen om de gebieden te beschermen. Als een bestaande activiteit, zoals visserij, duidelijke negatieve gevolgen heeft voor die natuur, kan deze activiteit in dat gebied te maken krijgen met beperkingen. De visserij houdt de aanwijzing van beschermde gebieden in de Noordzee daarom scherp in de gaten.

Alle mogelijke toekomstige maatregelen worden besproken binnen de Regiegroep VIBEG (Visserijmaatregelen in Beschermde Gebieden Noordzee). Hierin zitten vertegenwoordigers van natuur- en milieuorganisaties, visserijorganisaties, onderzoekers en ambtenaren van de ministeries van Economische Zaken (EZ) en Infrastructuur en Milieu (I&M).

Dus ook al is het doel van Natura 2000 niet om visbestanden op zich te beschermen, de visserij kan wel te maken krijgen met maatregelen in de Natura 2000 gebieden. Volgens de beheerder kan het wel zo zijn dat de visstand positief reageert op die maatregelen. Maar veel vissers hebben er weinig vertrouwen in dat beschermde of (gedeeltelijk) gesloten gebieden de visstand positief kunnen beïnvloeden. Dat komt vooral door hun ervaringen met de scholbox.

De scholbox is een stuk Noordzee van ongeveer 40.000 vierkante kilometer ten noorden van de Nederlandse en Duitse waddeneilanden en ten westen van de Deense waddeneilanden. In dit gebied groeide veel jonge platvis op. Toen het rond 1990 slecht ging met de schol is besloten om het gebied te sluiten voor platviskotters met een vermogen van meer dan 300 pk. Op die manier zou de schol daar in alle rust kunnen opgroeien. Maar het was geen succes: het ging niet beter met de schol, en er zwom steeds minder jonge schol in de scholbox.

De scholbox is een stuk Noordzee van ongeveer 40.000 vierkante kilometer ten noorden van de Nederlandse en Duitse waddeneilanden en ten westen van de Deense waddeneilanden. In dit gebied groeide veel jonge platvis op. Toen het rond 1990 slecht ging met de schol is besloten om het gebied te sluiten voor platviskotters met een vermogen van meer dan 300 pk. Op die manier zou de schol daar in alle rust kunnen opgroeien. Maar het was geen succes: het ging niet beter met de schol, en er zwom steeds minder jonge schol in de scholbox.Ecomare

Toch zijn er wereldwijd ook voorbeelden van beschermde gebieden waar de visstand sterk is toegenomen. Ervaringen in bijvoorbeeld Nieuw Zeeland laten zien dat de visstand ook buiten beschermde gebieden kan toenemen. Welk effect de bescherming precies heeft, hangt dus erg van het gebied en de maatregelen af.