Visserij en maatschappij

In dit hoofdstuk staat de People P centraal, maar deze keer ligt de focus op de mensen buiten de sector. Dit onderdeel van duurzaamheid gaat over de zorg voor voldoende draagvlak voor de visserij in de maatschappij. Een samenleving die trots is op een visserij met toekomst, kan de visserij de ruimte geven om zich duurzaam te ontwikkelen. Als de maatschappij te weinig vertrouwen heeft in de visserij, dan kan dat leiden tot minder verkoop van vis, minder inkomsten, strengere regels en een onzekere toekomst. Dat moeten we voorkomen!

Visconsumptie

De maatschappij verandert voortdurend en de visserij reageert daarop en ontwikkelt mee. Maar de visserij kan ook uit zichzelf veranderen. Zo heeft vis een goed imago. Het gezondheidsaspect van vis wordt steeds belangrijker voor de (Nederlandse) consument. Het voedingscentrum adviseert Nederlanders om twee keer per week vis te eten, waarvan één keer een vettere vissoort. Vis levert namelijk veel waardevolle voedingstoffen: eiwitten van hoge kwaliteit, goede vetten, vitamines en mineralen. Het eten van vis kan bescherming bieden tegen hart- en vaatziekten en is gunstig voor de ontwikkeling van hersenen en ogen.

Het gezegde “Zo gezond als een vis” bestaat niet voor niets, want vis bevat veel vitamines, mineralen, eiwit, ijzer en gezonde vetten.Visrecepten.nl

Nederlanders eten niet zo veel vis, schaal- en schelpdieren. Zo eten Nederlanders wekelijk gemiddeld 70 gram vis. Dit komt overeen met het 1x in de 2 weken eten van vis. Hiermee zitten de meeste Nederlanders onder het gemiddelde van 1x per week, zoals het Voedingscentrum adviseert. Er zijn ook veel mensen die helemaal geen vis eten. Nederlanders kopen vooral zalm (gerookt, diepvries en vers), haring, tonijn in blik, kibbeling en lekkerbek.

1Het imago van de visserij

Er wordt wel eens gezegd dat er niet gesproken moet worden over drie P’s, maar over vier P’s. Veel mensen in de vissector hebben hun hart verpand aan hun beroep. Het visser zijn is niet zomaar een beroep, maar een onderdeel van wie je bent, van je identiteit. Je kunt spreken van de vierde P; de P van Pride (trots).

Veel vissers maken deel uit van vissersfamilies, die al generaties lang actief zijn op de Noordzee. Daardoor hebben ze ook veel kennis, waar ze trots op zijn. Hierdoor is het soms lastig om met maatschappelijke kritiek om te gaan. Veel vissers voelen het als een persoonlijke aanval. Ook vinden vissers het moeilijk te accepteren dat ‘stadse mensen’ zich opeens met de zee gaan bemoeien en allerlei eisen gaan stellen. Dat terwijl zij, de vissers, er al eeuwen vissen.

Imago visserij

Het beeld dat de gemiddelde Nederlander heeft over ‘de visserij’ (het imago = hoe anderen over jou denken) kan wel eens anders zijn dan het beeld dat vissers zelf van de visserij hebben. Menig visser is trots op zijn beroep en identiteit. Maar wat denkt de gemiddelde Nederlander over de visserij? Dat de meeste Nederlanders weinig weten over de visserij, het visserijbeheer en het dagelijks werk van de visser bleek uit onderzoek uitgevoerd door TNS NIPO in 2015 (zie onderstaand figuur).

Het onderzoek van TNS NIPO toonde aan dat 79% van de mensen helemaal niet tot niet zo bekend was met de visserij. Slechts 21% was (enigszins) bekend met de Nederlandse visserijsector.

Het onderzoek van TNS NIPO toonde aan dat 79% van de mensen helemaal niet tot niet zo bekend was met de visserij. Slechts 21% was (enigszins) bekend met de Nederlandse visserijsector. TNS NIPO

Uit een onderzoek naar beeldvorming in de visserij, uitgevoerd in 2015, bleek dat Nederlanders die wel iets zeiden te weten over de visserij het vooral hebben over kwesties als overbevissing in negatieve zin. In positieve zin spraken mensen over vissers als voedselleveranciers en het respect voor het harde bestaan van de visser, zoals te zien is in onderstaand figuur.

Bij het beoordelen van de Nederlandse visserijsector gaven de ondervraagde mensen overbevissing, negatieve berichtgeving en het nog niet duurzaam/verantwoord vissen op reden voor een negatieve beoordeling. De ondervraagde mensen met een positieve beoordeling droegen juist het belang van vis als bron van voedsel, de positieve verhalen en het respect voor het vissersberoep aan als reden voor een positieve beoordeling.

Bij het beoordelen van de Nederlandse visserijsector gaven de ondervraagde mensen overbevissing, negatieve berichtgeving en het nog niet duurzaam/verantwoord vissen op als reden voor een negatieve beoordeling. De ondervraagde mensen met een positieve beoordeling droegen juist het belang van vis als bron van voedsel, de positieve verhalen en het respect voor het vissersberoep aan als reden voor een positieve beoordeling.TNS NIPO

Onheilspellende berichten over vis

Mensen in de maatschappij vormen hun beeld over de visserij meestal op basis van artikelen in de krant, programma’s op tv of via verhalen op internet. Visserij en visbestanden komen regelmatig negatief in het nieuws en worden vaak besproken vanuit wereldperspectief. Mensen worden zo geconfronteerd met de algemene achteruitgang van de visbestanden in de wereldzeeën. Volgens cijfers van de Voedsel- en landbouworganisatie (FAO) van de Verenigde Naties wordt jaarlijks bijna 80 miljoen ton zeevis gevangen. In 2011 was 33,1% van de visbestanden wereldwijd overbevist.

In dit figuur zie je hoe de visbestanden zich wereldwijd hebben ontwikkeld sinds 1975. Het oranje gedeelte toont het percentage van de visbestanden die wereldwijd overbevist worden. Dit was 33,1% in 2015. Het blauwe gedeelte toont het percentage duurzaam beviste bestanden wereldwijd. Hierbij maakt men onderscheid tussen maximaal duurzaam beviste bestanden (59,9% in 2015) en onderbeviste bestanden (7% in 2015). Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO)

Ook komen kritische wetenschappers zoals Daniel Pauly en Boris Worm in de krant, die de visserij en visbestanden op wereldschaal onderzoeken. De documentaire ‘The end of the line’ (2009) laat zien dat wetenschappers hebben berekend dat de vis op wereldschaal veel sneller dan tot dusver werd aangenomen verdwijnt. Pauly waarschuwt dat we het risico lopen dat er binnenkort alleen nog kwallen en plankton in zee zwemmen, wanneer alle grote roofvissen uit het ecosysteem worden weggevist.

Visserijbioloog Daniel Pauly kwam in 1998 met de term ‘Fishing down the foodweb’. Hiermee shockeerde hij en zijn collega’s de wereld met het bericht dat de commerciële visserij wereldwijd bezig is om vooral de top van de voedselketen weg te vissen. Hierbij kun je denken aan grotere vissoorten, zoals tonijn, kabeljauw en zwaardvis. Volgens deze theorie gaan vissers zich op steeds kleinere vissen richten zodra de grote vissen zijn opgevist. Hans Hillewaert

Voor het grote publiek is het soms moeilijk om het verschil te zien tussen de visserij op wereldschaal en de visserij op de Noordzee. Mensen in de maatschappij maken zich dan ook zorgen over visbestanden en vragen zich af of het nog wel verstandig is om vis te eten. Dit terwijl het met de meeste commerciële visbestanden in de Noordzee, zoals tong en schol, goed gaat. Ook is de visserijdruk op veel commerciële bestanden in de Noordzee flink afgenomen. Op regionaal niveau kan het verhaal dus wel anders liggen dan de krantenkoppen je soms doen geloven.

Communicatie

Om ervoor te zorgen dat het imago van de visserij meer op de eigenlijke identiteit gaat lijken, is het belangrijk om het brede publiek goed te informeren. Daarbij moet je het niet alleen hebben over de visserij op wereldschaal, maar ook over de visserij in Europa of op onze eigen Noordzee. Dat betekent communicatie! Een goede communicatiestrategie is nodig om de burgers van Europa beter te informeren over de realiteit van de visserij, met name over de initiatieven die ondernomen worden richting een duurzaam en verantwoord beheer van de visbestanden. Draagvlak in de maatschappij is namelijk van levensbelang voor een duurzame visserij!

In sommige visserijbedrijven is ook een belangrijke rol weggelegd voor de vissersvrouwen wat betreft communicatie.Bas Kohler

2Maatschappelijke organisaties

Alle mensen in Nederland samen vormen de maatschappij. Iedereen kan zelf bepalen wat hij of zij vindt van de visserij. Al die meningen bij elkaar vormen de mening van de maatschappij. Door goed op te letten wat er in de maatschappij speelt, kan de visserij een indruk krijgen van wat de maatschappij wil. Dat is niet makkelijk. Je kunt moeilijk alle Nederlanders om hun mening vragen. Veel makkelijker is het om te luisteren naar wat maatschappelijke organisaties te vertellen hebben.

Er zijn verschillende maatschappelijke organisaties in Nederland die zich bezighouden met vis, visbestanden en de visserij. Deze maatschappelijke organisaties zijn onafhankelijk van de overheid en worden daarom ook wel ngo’s (niet-gouvernementele organisatie) genoemd. Deze ngo’s richten zich op de een of andere manier op het maatschappelijk belang. Het gaat meestal om organisaties die werken aan het bevorderen van natuurbehoud en milieubescherming. Soms hebben deze organisaties leden die hun werk financieel steunen. Hieronder staan een aantal voor de visserij belangrijke maatschappelijke organisaties.

Wereld Natuur Fonds (WNF)

Het Wereld Natuur Fonds (WNF) heeft ongeveer 760.000 leden in Nederland en zet zich in voor natuurbescherming over de hele wereld.

Het WNF-logo.

Het WNF-logo.Wereld Natuur Fonds

Hun missie is even uitdagend als helder: werken aan een wereld waarin de mens leeft in harmonie met de natuur. Een vitale en veerkrachtige natuur, die we vol trots kunnen doorgeven aan de generaties na ons. Ze hebben 7 belangrijke doelen:

  1. Broeikasgas met 40% verminderen
  2. Impact van ons voedselsysteem halveren
  3. Rivieren schoon en stromend houden
  4. Ontbossing stoppen
  5. Duurzame visserij verdubbelen
  6. Illegale handel in dieren en planten stoppen
  7. 30% van het land en zee beschermen

Stichting de Noordzee

Stichting De Noordzee heeft als missie om te streven naar een bloeiende, duurzame Noordzee voor natuur en mens. Een zee met een goed functionerend ecosysteem dat invloeden van buiten veerkrachtig opvangt. De Noordzee wordt duurzaam gebruikt. Dat betekent dat de grens voor menselijk gebruik wordt bepaald door wat het ecosysteem aankan, zodat ook onze kinderen en de generaties erna van de Noordzee en haar natuur kunnen genieten. Dit zijn de belangrijkste thema’s:

  • Beschermde natuurgebieden
  • Schone zee
  • Duurzame visserij
  • Natuurvriendelijke energie

Het logo van Stichting De Noordzee.

Het logo van Stichting De Noordzee. Stichting de Noordzee

Greenpeace

Greenpeace heeft ongeveer 320.000 donateurs in Nederland en is een van de grootste en bekendste milieuorganisaties ter wereld. Greenpeace heeft als missie om vastberaden en inventief in actie te komen voor een groene, vreedzame wereld. Ze nemen het op tegen bedrijven die het milieu schade toebrengen en overheden die niet genoeg doen om het te beschermen.

Het logo van Greenpeace.

Het logo van Greenpeace.Greenpeace

Greenpeace wil dat de Noordzee beter wordt beschermd, bijvoorbeeld door het aanwijzen van meer beschermde gebieden. In 2009 en in 2015 bracht Greenpeace beschermde gebieden op de Noordzee onder de aandacht door stenen in zee te storten. Deze rotsblokken waren een signaal naar de politiek dat ze haast moesten maken met de bescherming van de gebieden, maar hinderden ook de bodemvisserij. Deze actie leverde veel kritiek op vanuit het ministerie en de visserijsector en leidde in 2015 tot een rechtszaak van de visserijsector tegen Greenpeace.

De door Greenpeace gedumpte keien worden door een bergingsschip weer aan wal gebracht.

De door Greenpeace gedumpte keien worden door een bergingsschip weer aan wal gebracht. Nederlands Visbureau

Good Fish Foundation

De Good Fish Foundation stelt zich ten doel de transitie naar een duurzame en verantwoorde visserij en visteelt te bevorderen door de vraag naar goede vis te vergroten en consument en ondernemer te ondersteunen bij een verantwoorde keuze. De stichting richt zich primair op de visaanvoer, verwerking, consumenten, handel en overheid in Nederland en Europa.

Het logo van de Good Fish Foundation.Good Fish Foundation

Waddenvereniging

De Waddenvereniging heeft 35.000 leden. Ze streven naar behoud, herstel en goed beheer van natuur, landschap en milieu en van de ecologische en cultuurhistorische waarden van het waddengebied, waaronder begrepen het noordelijk zeekleigebied, en de Noordzee als onvervangbare en unieke natuurgebieden. De vereniging stelt zich tevens ten doel de bevordering van de belangstelling voor deze gebieden. In haar handelen gaat zij uit van het besef, dat de mens onderdeel is van het ecosysteem.’

Het logo van de Waddenvereniging.

Het logo van de Waddenvereniging. Waddenvereniging

3Kritiek van maatschappelijke organisaties op de visserij

Maatschappelijke organisaties volgen de visserij kritisch. De kritiek van deze organisaties richt zich vooral op vier problemen:

  • Visserijdruk
  • Bijvangsten
  • Bodemberoering
  • Brandstofgebruik

Visserijdruk

Maatschappelijke organisaties wijzen op de problemen van de wereldwijde hoge visserijdruk. Als de visserijdruk hoog is en er dus (te)veel gevist wordt, dan kan dat gevolgen hebben voor het visbestand. Hierdoor kan er te weinig vis in zee overblijven. Dat is een probleem voor de visserij, want de aanwas van jonge vis kan verminderen als er te weinig ouderdieren zijn. Zo kunnen visbestanden instorten. Een hoge visserijdruk kan er ook toe leiden dat het ecosysteem in de zee uit balans raakt, want soorten zijn met elkaar verbonden in een voedselweb.

Bijvangsten en discards

Maatschappelijke organisaties hebben kritiek op het overboord gooien van ongewenste bijvangst in de visserij en vinden al jaren dat daar iets aan moet gebeuren. De EU vindt dat nu ook en heeft in het nieuwe Gemeenschappelijk Visserijbeleid de aanlandplicht opgenomen. Deze aanlandplicht werd vanaf 2015 geleidelijk ingevoerd. Met deze regel probeert het Gemeenschappelijk Visserijbeleid om vissers selectiever te laten vissen. Hierdoor zal er minder ongewenste bijvangst gevangen worden.

Visserij, Aanlandplicht, Bijvangst, Discards, Vist ik het maar, Vistikhetmaar, Kottervisserij, Boomkor, Schol, Tong

De vangst van een visser bestaat uit drie delen. Je hebt de doelsoort (bij boomkor vaak schol en tong) waar je gericht op vist. Er komen ook soorten in het net terecht waar je niet gericht op vist, dit noem je de bijvangst. Sommige soorten die bijgevangen worden neemt de visser graag mee als de regelgeving dat toelaat, zoals griet en tarbot in dit voorbeeld. Daarnaast vang je ook vissen die ondermaats (te kleine vis) of ongewenst zijn (benthos zoals zeesterren).ProSea

Vooral in de gemengde bodemvisserij  is er veel bijvangst. Naast de doelsoort worden ook andere vissen gevangen, dit noemt men bijvangst. Sommige soorten die bijgevangen worden neemt de visser graag mee als de regelgeving dat toelaat, zoals griet en tarbot in dit voorbeeld. Dit deel noem je de gewenste bijvangst. Verder vang je ook vissen die ondermaats (te kleine vis) of ongewenst zijn (benthos zoals zeesterren). Dit deel van de vangst noem je de ongewenste bijvangst.

Voor de invoering van de aanlandplicht mochten ondermaatse vissen niet worden aangeland en gingen daarom overboord als discards. Ook soorten vis waar geen markt voor is en ander zeeleven zoals zeesterren en zeeanemonen, gingen weer overboord. Verder vangen vissers soms vis bij die ze wel willen hebben, maar niet mogen aanlanden, omdat het quotum vol zit. Ook die ging weer overboord.

Voor een deel is de discussie over discards een ethische discussie. Is het overboord gooien van ondermaatse schol in de tongvisserij erg als het scholbestand op orde is? De één vindt van wel, want het is verspilling; zowel economisch als ecologisch. De ander vindt van niet, want een sterk scholbestand moet daar tegen kunnen en de discards zijn voedsel voor andere dieren. Ook blijft een deel van de discards in leven nadat het terug in zee gegooid wordt. Toch moet je als vissector iets met die discards, zeker met de nieuwe regelgeving. Met de aanlandplicht wordt een eind gemaakt aan het overboord gooien van vis. In de toekomst moet alle ondermaatse gequoteerde vis mee naar land. Ander zeeleven en beschermde soorten moeten nog wel worden teruggegooid.

De aanlandplicht zorgt voor veel discussie tussen voorstanders, die discards zien als verspilling (links) en tegenstanders die het meenemen van discards juist als verspilling zien (rechts).

De aanlandplicht zorgt voor veel discussie tussen voorstanders, die discards zien als verspilling (links) en tegenstanders die het meenemen van discards juist als verspilling zien (rechts).Het proeflokaal & Visserijnieuws

De aanlandplicht is het resultaat van het gevecht van bekende chef-koks tegen de ‘discards’. In Groot Brittannië is de chef-kok Hugh Fearnley-Whittingstall met een grote mediacampagne begonnen om het probleem van discards onder de aandacht te brengen. Hij wordt geholpen door de Marine Conservation Society (MCS). Door zijn actie is de aandacht van de maatschappij en de politiek nog meer gevestigd op de discards en dat heeft onder andere de aanlandplicht als gevolg gehad. De EU heeft de aanlandplicht namelijk niet ingevoerd omdat het slecht zou gaan met de visstand, maar omdat ze de mening van de maatschappij volgt en voedselverspilling wil tegengaan. Zo zie je dat de People P, de mening van de maatschappij, grote effecten kan hebben, ook voor de visserij.

De chef-kok Hugh Fearnley-Whittingstall kreeg veel media-aandacht in zijn strijd tegen discards. Veel mensen steunden zijn strijd, zoals ook te zien is op deze afbeelding met de tekst ‘’You can’t ignore 706.381 people’’. Dat betekent dat al 706.381 mensen zijn actie steunden en zo’n groot aantal kan men niet negeren.

De chef-kok Hugh Fearnley-Whittingstall kreeg veel media-aandacht in zijn strijd tegen discards. Veel mensen steunden zijn strijd, zoals ook te zien is op deze afbeelding met de tekst ‘’You can’t ignore 706.381 people’’. Dat betekent dat al 706.381 mensen zijn actie steunden en zo’n groot aantal kan men niet negeren.The Sustainable Restaurant Association

Bodemberoering

Maatschappelijke organisaties vragen ook aandacht voor de bodemsleepnetten die de structuur van de bodem en de samenstelling van het bodemleven veranderden. Met name de boomkorvisserij met kettingen of zware matten wordt bekritiseerd.

Verschillende wetenschappelijke studies tonen aan dat de hoeveelheid ongewervelde dieren die in én op de zeebodem leven vermindert door bodemberoerende visserij. In de Noordzee zijn veranderingen opgetreden in de soortensamenstelling van dieren. Zo komen langlevende soorten, zoals de Noordkromp, tegenwoordig minder voor. De Noordzee heeft daarentegen nu veel meer wormen, zeesterren en krabben dan 100 jaar geleden. Snelgroeiende bodemdieren, zoals wormen, kunnen toenemen op plekken waar door veel bodemberoering de langzaam groeiende en grotere bodemdieren minder kans op overleven hebben.

. Gevolgen van bodemberoering zijn zichtbaar door te kijken naar de soortensamenstelling. Hier zie je dat er andere soorten voorkomen op de ongestoorde bodem (links) en een omgewoelde bodem (rechts).

Gevolgen van bodemberoering zijn zichtbaar door te kijken naar de soortensamenstelling. Hier zie je dat er andere soorten voorkomen op de ongestoorde bodem (links) en een omgewoelde bodem (rechts).Ecomare

Veel vissers zien bodemberoering juist als iets positiefs. Volgens meerdere vissers is het zelfs essentieel voor een gezonde platvisstand. Er is ook wetenschappelijk onderzoek dat de ideeën van de vissers ondersteunt. Het toont aan dat schol inderdaad meer voedsel kan vinden op een zeebodem die in zekere mate beroerd wordt. Dat zou komen doordat kortlevende wormen goed gedijen bij bodemberoering en juist die wormen eet de schol graag!

Maar NGO’s willen niet alleen schol in zee. Ze pleiten voor een zo divers en natuurlijk mogelijk ecosysteem. Met de langlevende en traag groeiende bodemdieren die daar ook bijhoren.

Brandstofverbruik

Voordat een visje op ons bord belandt, is vaak veel CO2 de lucht ingeblazen. Hierdoor draagt de visserij bij aan klimaatverandering (zie lesboek ‘’Milieu’’). Met name de boomkorvisserij gebruikt veel fossiele brandstof. Nederlandse boomkorkotters met een motorvermogen tussen de 1.500 en 2.000 pk verbruiken veel brandstof, ongeveer 25.000 tot 30.000 liter per week. Veel vissers zijn de afgelopen jaren overgegaan op vismethoden die minder brandstof gebruiken, zoals de twinrig-, pulskor- of flyshootvisserij.

De Nederlandse visserijsector is de laatste jaren erg succesvol geweest in het terugdringen van het brandstofverbruik. Deze besparing is goed voor milieu, mens en portemonnee. Wageningen Economic Research

4Wat doen de maatschappelijke organisaties?

Maatschappelijke organisaties proberen op verschillende manieren invloed uit te oefenen op de visserij. Ze proberen ervoor te zorgen dat de regels en wetten zo worden gemaakt dat het de visserij in de door hun gewenste richting stuurt. Dat kan door lobbyen en vergaderen, maar ook door acties. Zo sporen ze bijvoorbeeld de Nederlandse en de Europese regering aan om de afspraken over de beschermde gebieden na te komen. Soms stappen ze ook naar de rechter om ervoor te zorgen dat de wetten op een goede manier worden uitgevoerd.

De ngo Our Fish heeft een serie foto’s gepubliceerd, waarop bekende Nederlanders naakt poseren met een dode vis. Hiermee wilde Our Fish aandacht vragen voor overbevissing. Deze actie kreeg veel media-aandacht en kon ook op een ludieke tegenactie van poserende vissers rekenen. Alan Gelati

Maatschappelijke organisaties richten zich ook op de visetende mens, de consument. Ze proberen consumenten ervan te overtuigen alleen nog maar duurzame vis te kopen, bijvoorbeeld door het maken van de Viswijzer. Sommige maatschappelijke organisaties proberen ook om met de visserijsector samen te werken aan verbeteringen.

Op sommige punten lukt het de visserijsector om samen te werken met maatschappelijke organisaties. Zo werd er een akkoord gesloten tussen de Pelagic Freezer-trawler Association (PFA) en Greenpeace over duurzame visserij.Cornelis Vrolijk

Milieuorganisaties vragen om verduurzaming

Milieuorganisaties vestigen de aandacht op verduurzaming in de hele keten, van aanvoersector tot aan de keuze van de consument. Milieuorganisaties willen duidelijkheid over waar de verkochte vis vandaan komt en hoe die gevangen is. Dat komt omdat ze zich zorgen maken over de mate van bevissing en de gevolgen daarvan voor de visstand en het ecosysteem. Om iets te kunnen zeggen over waar en hoe een vis gevangen is, moet de keten transparant zijn. Daarnaast kunnen keurmerken de consument helpen om te kiezen voor producten die door een (onafhankelijke) partij gecertificeerd zijn als zijnde ‘duurzaam’. Milieuorganisaties proberen verschillende schakels in de keten te beïnvloeden.