Keurmerken en certificeringen

Steeds meer mensen vragen zich af waar de producten die ze kopen en gebruiken vandaan komen en hoe ze geproduceerd worden. Ze kijken dan bijvoorbeeld naar kinderarbeid en de effecten van het product op het milieu. Dat geldt niet alleen voor voedingsmiddelen, maar ook voor bijvoorbeeld kleding. Er zijn steeds meer merken die laten zien dat hun producten op een verantwoorde manier tot stand zijn gekomen. Voorbeelden zijn Max Havelaar koffie en Kuyichi kleding, maar ook MSC vis.

De kritische blik van de maatschappij betekent dat je als producent niet zomaar alles kunt doen op de manier waarvan jij denkt dat die goed is. De maatschappij moet de activiteiten van de producent accepteren. In het Engels noemen we dat ‘license to operate’.

Supermarkten hebben de laatste jaren ook steeds meer MSC-gecertificeerde vis in de schappen liggen.

Supermarkten hebben de laatste jaren ook steeds meer MSC-gecertificeerde vis in de schappen liggen. MSC

In de vissector spelen deze ontwikkelingen ook. Steeds meer supermarkten gaan over op de verkoop van verantwoorde vis. Ook de consument wordt mondiger en vraagt meer en meer om verantwoorde vis. Voor de vissector kan deze ontwikkeling een bedreiging zijn als jouw vis in het ‘rood’ komt te staan, maar aandacht voor verantwoorde vis is ook een kans. Als je als (toekomstige) visser kan laten zien dat jouw producten verantwoord zijn, geef je mensen een extra reden om jouw vis te kopen. Dat kan bijvoorbeeld met een keurmerk.

1Keurmerken, hoezo?

Je komt keurmerken overal tegen. In elke supermarkt zie je producten met logo’s zoals ‘bewuste keuze’, ‘EKO’, ‘fairtrade’ en ‘biologisch’. Restaurants profileren zich tegenwoordig met duurzame, fairtrade en/of biologische producten. Keurmerken beïnvloeden de markt, prijsvorming en imago. Ze worden steeds belangrijker. Een keurmerk helpt de consument bij het maken van verantwoorde keuzes, zoals ‘goed voor de gezondheid’, ‘goed voor het milieu’ en ‘goed voor het dierenwelzijn’.

Het EKO-keurmerk.

Het EKO-keurmerk. EKO
Het biologisch keurmerk.

Het biologisch keurmerk. Dusan Milenkovic
Het Fairtrade keurmerk.

Het Fairtrade keurmerk.Fairtrade

Tegenwoordig zijn er zo veel verschillende producten te koop dat het heel belangrijk kan zijn om jouw product te onderscheiden van alle andere. Vooral wanneer andere producten goedkoper zijn dan die van jou. Denk bijvoorbeeld aan het prijsverschil tussen pangasius (relatief goedkoop) en schol (relatief duur). Als een consument alleen naar de prijs kijkt, blijft jouw schol in de schappen liggen. In zo’n geval kan een keurmerk de consument ervan overtuigen om toch jouw schol te kopen.

Een keurmerk brengt bij de consument de boodschap over dat ‘het wel goed zit’ met dat product. Het geeft vertrouwen. Gekeurde producten hebben vaak een hoge kwaliteit en zijn goed traceerbaar. Maar met alleen een keurmerk ben je er nog niet. Je moet kenbaar maken waar jouw product voor staat en waar het keurmerk over gaat. Naamsbekendheid en marketing bepalen uiteindelijk hoe succesvol een keurmerk is.

2Keurmerken in de visserij

Keurmerken komen ook steeds vaker voor in de visserij. In de tabel staat een opsomming. Daarna beschrijven we een aantal voorbeelden.

Keurmerken en labels voor wildgevangen vis.

Keurmerken en labels voor wildgevangen vis.LEI

Marine Stewardship Council (MSC)

Het Marine Stewardship Council (MSC) is een onafhankelijke, wereldwijde organisatie zonder winstoogmerk. Het werd in 1997 opgericht door Unilever en het Wereld Natuur Fonds (WNF). MSC wil via het keurmerk een bijdrage leveren aan de gezondheid van de oceanen wereldwijd door ecologisch duurzame visserijactiviteiten te belonen en door invloed uit te oefenen op de keuzes van de consument. De MSC certificeert alleen wild gevangen vis voor visserijen uit de hele wereld. Inmiddels dragen duizenden visproducten het logo.

Het MSC-logo.

Het MSC-logo.MSC

De MSC-certificering is een vrijwillige beoordeling waarbij wordt bepaald of een visser voldoet aan de criteria voor duurzaam vissen. Die criteria zijn in het kort:

  • De visserijdruk brengt duurzame exploitatie van het bestand niet in gevaar.
  • Er is minimale belasting op het ecosysteem waarvan de visserij afhankelijk is.
  • Het beheer is effectief en de visserij leeft alle wetten na.

MSC beoordeelt niet zelf, daar huren ze een onafhankelijk bureau voor in. Dit draagt bij aan de onafhankelijkheid van het keurmerk. Het MSC logo is uitgegroeid tot een op wereldschaal geloofwaardig, herkend en erkend vis eco- keurmerk.

Inmiddels zijn er ook voorbeelden van door Nederlandse visserijbedrijven gevangen vis met het MSC-logo, zoals Noordzeevisserij op haring en de Ekofish twinrigvisserij op schol. Andere bedrijfstakken, zoals de garnalenvisserij, werken hard om het MSC logo te krijgen.

De overhandiging van het MSC-certificaat aan de bemanning van de SCH22.

De overhandiging van het MSC-certificaat aan de bemanning van de SCH22.Wouter Schuddebeurs

Responsible Fishing Scheme

Het Responsible Fishing Scheme (RFS) heet in het Nederlands het Certificaat Verantwoordelijk Vissen (CVV). Het CVV beoordeelt vier zaken:

  • Visserijpraktijken; zoals selectiviteit van vismethoden.
  • Criteria voor schepen; bijvoorbeeld op het gebied van hygiëne en veiligheid.
  • Competenties van de bemanning.
  • Zorg voor milieuaspecten; door bijvoorbeeld verloren netten en afval in zee op te ruimen en bijvangst te minimaliseren.

Een visser met het Responsible Fishing Scheme certificaat.

Een visser met het Responsible Fishing Scheme certificaat.Responsible Fishing Scheme

Het certificaat garandeert de koper van vis dus dat de aanvoerder de vis op een verantwoorde manier heeft gevangen. Het CVV heeft geen criteria wat betreft de status van de te bevissen bestanden en de effecten van de visserij op het ecosysteem. Dat doet het MSC keurmerk wel. Het CVV is vooral bedoeld om goed gedrag te laten zien aan het bedrijfsleven, de handel en de rest van de visketen. Het aanvoerende schip kan zich op een positieve manier op de (wereld)markt profileren.

Friend of the Sea

Friend of the Sea (FOS) is een Italiaanse organisatie die vooral bekend en veelgevraagd is op de Zuid-Europese markt. Deze markt is de belangrijkste afzetmarkt voor Noordzeevis. Het is een van de eerste ecolabels die zowel wildvangst als kweekvis certificeert. Paolo Bray heeft FOS in 2007 opgericht als onafhankelijke organisatie.

Het keurmerk van Friend of the Sea.

Het keurmerk van Friend of the Sea.Friend of the Sea

Een FOS certificaat dekt de volgende gebieden:

  • Hoe staat het visbestand er voor.
  • Welke invloed heeft de visserij op het ecosysteem.
  • Selectiviteitscriteria.
  • Worden de wetten nageleefd.
  • Is het beheer op orde en effectief.
  • Hoe wordt er omgegaan met afvalstoffen (milieuvriendelijke bedrijfsvoering).
  • Hoeveel energie verbruikt de (kweek)visserij.
  • Sociale aspecten.

De vissers worden onafhankelijk beoordeeld, net als bij MSC. Een groot verschil met MSC is dat bij FOS de bewijslast niet bij de vissers ligt, maar bij eventuele bezwaarmakers. Daarbij is de procedure van certificering tot FOS veel korter. De kosten van het FOS-label zijn dus aanmerkelijk lager. In die zin is het een stevige concurrent van het MSC-label.

Er was veel discussie gaande over hoe geloofwaardig het FOS label is. Zo kreeg FOS op de ‘seafood summit’ in 2007 de kritiek dat ze niet voldoet aan de richtlijnen die de FAO heeft opgesteld voor eco-labelling. In 2009 schreef de minister van LNV in een brief aan de Tweede Kamer dat MSC het enige internationaal erkende ecolabel was voor een goed beheerde duurzame visserij. Inmiddels blijkt uit onderzoek van het LEI (Landbouw Economisch Instituut) dat naast MSC ook FOS voldoet aan het merendeel van de FAO richtlijnen. Sommige richtlijnen van de FAO kun je echter op verschillende manieren interpreteren: ze zijn niet eenduidig, aldus het LEI. FOS wordt internationaal erkend als ecolabel voor de visserij, zeker in Zuid- Europa.

Waddengoud

Het streekmerk Waddengoud voor producten uit het Waddengebied geeft een herkomst- en duurzaamheidsgarantie. Waddengoud hanteert de volgende criteria:

  • De grondstoffen van het product komen zo veel mogelijk uit de Waddenstreek.
  • Er wordt op een maatschappelijk aanvaarde duurzame wijze geproduceerd.
  • Lage milieubelasting.
  • Behoud van natuur- en landschapswaarden.
  • Oog voor dierenwelzijn.
  • Minimalisatie van transportbewegingen.

Deze criteria zijn goedgekeurd door de Waddenvereniging en Vogelbescherming Nederland. Ook is er onafhankelijke controle, om te zorgen dat vissers en verwerkers zich aan de afspraken houden. Een voorbeeld van een vissoort met het keurmerk Waddengoud is gerookte harder. Vissers vangen de harder op een kleinschalige en duurzame manier in de Waddenzee. De harderpopulatie wordt niet te zwaar bevist en vogels en zeehonden worden niet verstoord.

Het Waddengoud-keurmerk.

Het Waddengoud-keurmerk.Ecomare

VISwijzer

De VISwijzer is ontwikkeld om de consument bewuster te maken van duurzame vis, maar heeft ook invloed op het inkoopbeleid van de detailhandel. De VISwijzer is vanaf 2004 ontwikkeld door Stichting De Noordzee en wordt nu uitgegeven door de Good Fish Foundation. Vissen, schaal- en schelpdieren die in Nederland en België te koop zijn worden beoordeeld op duurzaamheid. Vissen kunnen vier verschillende kleuren krijgen:

  • Blauw; Kies het MSC keurmerk voor duurzame visserij en het ASC keurmerk voor verantwoorde kweek.
  • Groen; Goede vis, deze vis is niet overbevist of wordt zorgvuldig gekweekt, met minimale schade aan de natuur.
  • Geel; Deze vis is een tweede keus. Er zijn nog problemen met de visserij of kweek.
  • Rood; Koop deze vis niet, ze wordt overbevist of de manier van vangst of kweek is te belastend voor de natuur.

Bij de beoordeling van wild gevangen vis wordt gekeken naar:

  • De biologische kenmerken van de vis; sommigen vissoorten kunnen beter tegen bevissing dan andere soorten.
  • De effecten van visserij en vistechniek; zijn er veel bijvangsten? Veroorzaakt het vistuig schade aan de bodem?
  • (de effectiviteit van) beheersmaatregelen; dit gaat om zowel maatregelen van de overheid als maatregelen door vissers zelf.

De VISwijzer heeft ook een app uitgebracht waarop je alle informatie kunt terugvinden.

De VISwijzer heeft ook een app uitgebracht waarop je alle informatie kunt terugvinden.firestarters.nl
Kweekvis wordt ingedeeld door te kijken naar:
  • Het productiesysteem; hoeveel water en energie gebruikt het kweeksysteem
  • Samenstelling en hoeveelheid visvoer; waar komt het visvoer vandaan en hoeveel visvoer eet de gekweekte vissoort?
  • De effecten op de omgeving; wordt het water vervuild of kunnen ziektes verspreid worden?
  • De effectiviteit van het management/beheer; houdt de kweker rekening met de eisen van de overheid? En wat doet hij zelf extra?

 

Het is belangrijk om te weten dat de VISwijzer slechts advies geeft en dus geen keurmerk is.

Het is belangrijk om te weten dat de VISwijzer slechts advies geeft en dus geen keurmerk is.Good Fish Foundation

Niet elke visser is blij met dit gratis advies dat de VISwijzer aan consumenten geeft. Maar de VISwijzer heeft weldegelijk invloed. Zo stellen steeds meer consumenten in restaurants en in winkels vragen over de herkomst van vis. Maar de VISwijzer heeft ook invloed op ontwikkelingen in andere schakels van de Nederlandse visketen. Restaurants willen bijvoorbeeld weten of de vis op hun menu duurzaam gevangen of gekweekt is. Het restaurant van de Tweede Kamer koopt sinds 2008 vis in op basis van de VISwijzer. Center Parcs heeft alle vissoorten uit de rode kolom van de VISwijzer van hun menu verwijderd. Dat gebeurde in alle 14 vakantieparken in Nederland, België en Duitsland, waar dagelijks ruim 11.000 gasten komen eten.

Aquaculture Stewardship Council

Omdat MSC geen kweekvis beoordeelt, is hier een aparte instantie voor opgericht: het Aquaculture Stewardship Council (ASC). Het ASC is een keurmerk van het Wereld Natuur Fonds (WNF) en Initiatief Duurzame Handel (IDH). Het WNF en IDH wilden hiermee een standaard ontwikkelen voor verantwoorde viskweek.

Het ASC-keurmerk voor duurzaam gekweekte vis.

Het ASC-keurmerk voor duurzaam gekweekte vis.Voedingscentrum

Er zijn acht standaarden opgezet, voor twaalf vissoorten (zalm, pangasius, tilapia, garnalen, forel, abalone, oesters, twee soorten mosselen, St. Jakobsschelpen, horsmakreel en cobia).

In deze kooien worden vissen gekweekt.

In deze kooien worden vissen gekweekt.Wikimedia Commons

De criteria voor het ASC-keurmerk zijn als volgt:

  • Het kweekproces moet voldoen aan lokale en nationale wetgeving.
  • De lokale biodiversiteit en ecosystemen moeten worden beschermd, net als de gezondheid van wilde populaties. Kweekvis mag niet mengen met wilde populaties.
  • Voldoen aan de gestelde eisen voor het gebruik van grondstoffen; zo gelden er eisen aan het gehalte wilde vis in het visvoer, aan energiegebruik en uitstoot van broeikasgassen, aan afvalbeheer en gebruik van chemicaliën.
  • Men moet verantwoordelijk omgaan met het gebruik van medicijnen.
  • Veel viskweek vindt plaats in Aziatische landen. ASC stelt eisen op sociaal gebied voor werknemers; die volgen de acht belangrijkste ISO-normen (internationale eisen).

3Een woud aan keurmerken

Natuurlijk kan vis nog vele andere keurmerken bevatten, zoals het Duitse ‘Naturland’, het Engelse ‘Soil Association’, ‘Global Gap’, ‘Fairfish’, ‘Fishwise’, ‘Best Aquaculture Practice’, of ‘dolphin friendly’. Er zijn ontzettend veel keurmerken! Daar kan je als klant in de winkel wel eens flink van in de war raken.

De grote hoeveelheid keurmerken zorgt ook voor verwarring in de keten.

De grote hoeveelheid keurmerken zorgt ook voor verwarring in de keten.Fairtrade Utrecht

Niet alleen voor consumenten is het groot aantal keurmerken verwarrend. Ook de ketenpartners zijn niet altijd bekend met de inhoud en betekenis van de keurmerken. Zowel bij de aanvoer, schakels in de visketen en eindafnemers bestaat grote verwarring en zelfs totale onbekendheid over de betekenissen, verschillen en overeenkomsten tussen de huidige keurmerken en labels voor vis. Dat leidt tot het niet, verkeerd en/of anders gebruiken van het betreffende keurmerk of label. Er wordt al snel gedacht dat ieder keurmerk of label staat voor duurzaamheid, terwijl het bijvoorbeeld een keurmerk is voor kwaliteit of herkomst. Ook wordt al snel de conclusie getrokken dat ieder keurmerk voor kwaliteit staat, terwijl een duurzaamheidskeurmerk niets zegt over de kwaliteit van de vis.

De behoefte aan keurmerken bij de verschillende ketenpartijen (x = een specifieke behoefte/vraag).

De behoefte aan keurmerken bij de verschillende ketenpartijen (x = een specifieke behoefte/vraag).LEI

Lastig voor vissers die zich willen laten certificeren. Waar moet je voor gaan, welk keurmerk wordt het meest (h)erkend en heeft dus de grootste voordelen? Ook Productschap Vis hield zich hiermee bezig. Productschap Vis zat in een projectgroep die een groot aantal keurmerken met elkaar heeft vergeleken. In hun rapport staat dat scorelijsten (zoals de VISwijzer) en keurmerken het bewustzijn over duurzaamheid vergroten, maar dat er inderdaad op meerdere plekken in de keten verwarring bestond vanwege de grote hoeveelheid aan keurmerken. In het rapport staan aanbevelingen, die hopelijk meer duidelijkheid kunnen geven in het woud van viswijzers en keurmerken.

4De visketen en duurzaamheid: Wie bepaalt? Consument of handel?

Waar in de keten wordt gevraagd om duurzame vis? Natuurlijk ligt de vis uiteindelijk op het bord van de consument. Die moet de vis kopen. Consumenten kijken tot nu toe vooral naar prijs, kwaliteit en houdbaarheid van een product. Maar een ander deel van de consumenten doet ‘bewust’ inkopen en let daarbij op duurzaamheidaspecten. Deze consumenten zijn soms wel bereid wat meer voor duurzame producten te betalen. Maar momenteel zijn de detailhandel, zoals supermarkten en restaurantketens, de echte trendsetters op het gebied van duurzaamheid. Dat gebeurt soms als gevolg van acties van milieuorganisaties.

Stichting Wakker Dier is een voorbeeld van een organisatie die druk zet op supermarkten om hun aanbod aan te passen, bijvoorbeeld door gebruik te maken van bovenstaande reclame.

Stichting Wakker Dier is een voorbeeld van een organisatie die druk zet op supermarkten om hun aanbod aan te passen, bijvoorbeeld door gebruik te maken van bovenstaande reclame.Stichting Wakker Dier